Apaçık Radyo

Asad Rehman: “Yalnızca karbon emisyonlarını değil, adaletsizliği de ortadan kaldırmalıyız”

17 Kasım 2026

COP31 kapsamında Friends of the Earth İcra Direktörü Asad Rehman ile iklim adaleti ve insan hakları arasındaki ayrılmaz bağı, çevresel ırkçılığı, ırksal kapitalizmi, Küresel Güney'deki eşitsizlikleri, Belucistan'daki zorla kaybetmeleri ve dünya genelinde artan otoriter baskılar karşısında uluslararası dayanışmanın önemini konuşuyoruz.

Image
""

Asad Rehman: Evet, benim adım Asad Rehman. Friends of the Earth'ün genel müdürüyüm.

Waseem Ahmad Siddiqui: İnsan hakları olmadan iklim adaleti olmaz. Bugün, 14 Kasım Cumartesi günü, birkaç saat içinde Antalya'daki Aydın Kanza Parkı'nda Halkların Zirvesi, Climate Action Now ve daha pek çok oluşumun düzenlediği bir iklim yürüyüşü gerçekleştirilecek. Bu yürüyüşte, “İnsan hakları olmadan iklim adaleti olmaz” sloganının da dile getirileceğine inanıyorum.

Bugün bize Friends of the Earth'ün İcra Direktörü Asad Rehman eşlik ediyor. Asad, bize katıldığın için teşekkür ederiz. Seninle yüz yüze görüşmek çok güzel.

A.R.: Sizinle burada olmak benim için gerçekten büyük bir mutluluk.

W. A.S.: Asad, bu çok farklı bir zirve. Çünkü bu kez insan hakları ile iklim adaletinin birbirinden ayrı düşünülemeyeceği meselesi, devletler tarafından değil, sivil toplum tarafından masaya getiriliyor. Bize bundan söz eder misin? Ayrıca Antalya'daki COP31'e katılmalarına izin verilmeyen ve hapsedilen aktivistlerden de bahseder misin? Onların durumundan haberdar mısın?

A.R.: Bence iklim mücadelesini düşündüğünüzde, bunun onlarca yıldır pek çoğumuzun iklim krizini nasıl anladığımız konusunda da mücadele verdiği bir süreç olduğunu görürsünüz. Ana akım çevre hareketi içinde iklim krizini yalnızca karbon emisyonlarını azaltma meselesi olarak görenler vardı. Ancak Küresel Güney'deki adalet hareketleriyle Küresel Kuzey'deki çevresel adalet hareketlerini bir araya getiren iklim adaleti hareketi kurulduğunda, bizim talebimiz yalnızca karbon emisyonlarını azaltmak değil, adaletsizliği de ortadan kaldırmaktı.

İklim krizinin, başka pek çok krizi bir araya getiren sistemsel bir kriz olduğunu kabul ettik. Mevcut bütün eşitsizlikleri ve adaletsizlikleri daha da derinleştiriyordu. İnsanların sözünü ettiği kırılganlıkların ırk, sınıf, toplumsal cinsiyet, engellilik ve cinsel yönelimle iç içe geçtiğini biliyoruz. Krizin ön saflarında yer alan insanlar, üst üste binen eşitsizliklerle karşı karşıya kalıyor. Ve elbette iklim krizinin kendisi de başlı başına en büyük eşitsizliklerden biri. Çünkü bu krizden en fazla etkilenenler, her zaman onun ortaya çıkmasında en az sorumluluğu olan insanlar.

Ama aynı zamanda bu krizlerin artık birbirleriyle birleştiği bir dönemdeyiz. 1,5 derecelik güvenlik sınırını aşmak üzereyiz. Ölümcül seller, kuraklıklar ve kıtlıklar gibi bu krizin yıkıcı etkilerini görebiliyoruz. İnsanların hayatlarının ve geçim kaynaklarının nasıl etkilendiğini görüyoruz. Üstelik bu etkiler artık yalnızca Küresel Güney'de değil, giderek Küresel Kuzey'in en yoksul bölgelerinde de yaşanıyor. İnsanlığın yalnızca gelişip refaha kavuşmak için değil, hayatta kalmak için bile ihtiyaç duyduğu ekosistemlerin gözlerimizin önünde çözüldüğünü biliyoruz. Havamız, suyumuz, toprağımız, ormanlarımız, hatta gıdamız... Bunların hepsi risk altında.

Ama bütün bunlar aynı zamanda derin ekonomik eşitsizliklerin parçaladığı bir dünyada yaşanıyor. Bakın, dünya nüfusunun yarısı hâlâ zar zor hayatta kalmaya çalışıyor. Aslında muazzam bir bolluğun olduğu bir dünyada yaşamamıza rağmen zenginlerin daha da zenginleştiğini, giderek daha fazla insanın ise geçimini sağlamaya, ailesini doyurmaya ya da evini ısıtmaya çalışırken zorlandığını görüyoruz.

Dolayısıyla bütün bunların merkezinde insan hakları meselesi yer alıyor. Ancak insan haklarından yalnızca çok dar bir anlamda söz etmiyorum. Çünkü bazı insanlar insan haklarını sadece medeni ve siyasi haklar çerçevesinde düşünüyor. Oysa insan hakları, insanların onurlu bir yaşam sürme hakkıdır. Onurlu bir yaşam da bütün haklarını eksiksiz biçimde kullanabilmeleri anlamına gelir: barınma hakkı, gıda hakkı, sağlık hakkı, eğitim hakkı ve gelir elde etme hakkı.

Ama aynı zamanda toplumsal cinsiyetin, ırkın ve sınıfın insanların bütün bu haklara erişebilme imkânlarıyla nasıl iç içe geçtiğini kabul etmek gerekir. Dolayısıyla “İnsan hakları olmadan iklim adaleti olmaz” çağrısı, hem insan haklarının bütüncül ve kapsamlı biçimde anlaşılmasını sağlamak hem de insan haklarını bu mücadelenin merkezine yerleştirmek açısından son derece önemli oldu.

Çünkü iklim krizi konusunda ana akım çevre hareketinin yaptığı ve pek çoğumuzun hata olarak değerlendirdiği şeylerden biri şuydu: Kanıtları ortaya koyduğumuz, raporlar hazırladığımız ve araştırmaları gösterdiğimiz sürece hükümetlerin bir şekilde akılcı davranarak harekete geçeceğini düşündüler. Oysa bunun son derece siyasi bir mesele olduğunu anlamadılar. Çünkü gezegeni ve insanları sömürerek muazzam servetler biriktiren, güçlü çıkarları olan kurumlar, insanlar ve şirketler vardı ve bunlar sahip oldukları güçten asla vazgeçmeyeceklerdi.

Dolayısıyla bu, sıradan insanlarla bu elitler arasında aynı zamanda bir güç mücadelesiydi. Ve bu anlamda, bu güç mücadelesi her zaman bu konularda sesini yükseltenlerin baskı altına alınmasıyla sonuçlanacaktı.

İşte bu yüzden topraklarını savunan insanların baskı altına alındığını görüyoruz. Kendi yaşadıkları gerçeklerle iklim krizi arasındaki bağlantıları kuran insanların baskı gördüğünü görüyoruz. Dayanışma için sesini yükselten ve “Bugün bu doğrudan benim başıma gelmiyor olabilir ama Filistin'de yaşananların yarın New York'un, Londra'nın ya da başka yerlerin sokaklarına taşınacağını biliyorum” diyen insanların baskı altına alındığını görüyoruz.

Eğer devletler, eğer Avrupa, Filistin için ayağa kalkan gençlere karşı silahlarını ve coplarını kullanabiliyorsa, iklim krizi Küresel Kuzey'deki kendi topluluklarımızı bölmeye başladığında da elbette aynısını yapacaklar. Dolayısıyla artık mücadelelerimizin birbirleriyle bağlantılı olduğunu biliyoruz.

İşte bu nedenle son birkaç yıldır, özellikle Mısır'daki iklim müzakerelerine gittiğimizde, iklim adaleti hareketinin çok açık biçimde dile getirdiği konulardan biri buydu. Çünkü iklim zirvelerinin sunduğu önemli fırsatlardan birinin, uluslararası hareketin bir ülkeye geldiğinde o ülkedeki ulusal ve yerel hareketlerin mücadeleleriyle dayanışma göstermesi olduğunu anlamıştık.

Onların seslerini yükseltmelerine yardımcı olabilir, hatta örgütlenebilmeleri için daha güvenli bir alan sağlayabilirdik. Çünkü elbette dünyanın dikkati, dünya medyasının ilgisi oraya yöneliyor. Böylece baskı altına alınan insanların, cezaevindeki insanların seslerini duyurabilir ve siyasi tutukluların serbest bırakılması çağrısında bulunabiliriz. Bir devletin bir yandan iklim müzakerelerine ev sahipliği yaparken diğer yandan kendi yurttaşlarını seslerini yükselttikleri için nasıl hapse attığını görünür kılabiliriz.

Mısır'da da bunu çok açık biçimde dile getirdik. İnsan hakları olmadan iklim adaleti olmayacağını söyledik ve Alaa'nın ve diğer siyasi tutukluların serbest bırakılması çağrısında bulunduk. Çünkü Mısır'daki hareketlerin o kadar ağır biçimde baskı altına alındığını biliyorduk ki seslerini etkili biçimde duyuramıyorlardı. Bu nedenle uluslararası iklim adaleti hareketinin onların seslerini yükseltmesine ihtiyaçları vardı.

Ve bu mesele Dubai'de de, Azerbaycan'da da gündemimizdeydi.


W.A.S.: Evet.

A.R.: Ve elbette şimdi burada, Türkiye'de de. Ama biliyorsunuz, bu yalnızca Küresel Güney'de yaşanan bir mesele değil. Bildiğimiz gibi, giderek Küresel Kuzey'de de bir sorun hâline geliyor. Artık giderek daha fazla genç hapse atılıyor: Filistin konusunda sesini yükseltenler, iklim konusunda sesini yükseltenler. Her iki alanda da terörle mücadele yasaları ve ulusal güvenlik gerekçeleri kullanılıyor.

Bu da başka ülkelerdeki hükümetlerin ve rejimlerin baskıcı uygulamalarını meşrulaştırıyor. Onlar da “Britanya insanları hapse atabiliyorsa biz neden atamayalım? Almanya insanları susturabiliyor ve gösterileri dağıtmak için çevik kuvvet polisini kullanabiliyorsa biz neden kullanamayalım?” diyorlar.

Dolayısıyla gördüğümüz şey, baskının ve otoriterliğin küreselleşmesi. Bu da bizim direnişimizi küreselleştirmemizi ve adalet için verdiğimiz mücadeleyi küresel ölçekte sürdürmemizi gerektiriyor.

Eren İleri: Evet, evet, kesinlikle. Bizim de konuştuğumuz tam olarak buydu: Bizim tarafımızdaki, yani bu gidişata karşı çıkan muhalif kesimlerin enternasyonalizmi ve eminim ki bu enternasyonalizm, iklim adaleti çerçevesine geçişte belirleyici bir rol oynadı. Ancak iklim krizinin yalnızca atmosferdeki milyonda bir parçacık (PPM) oranlarıyla ilgili bir mesele değil, aynı zamanda bir adalet meselesi olduğunu ana akım Küresel Kuzey çevrecilerine kabul ettirmek için yürütülmesi gereken söylem oluşturma ve gündem belirleme çalışmalarından biraz daha söz edebilir misin?

A.R.: 2006 ve 2007 yıllarına, ana akım iklim çevreciliği olarak adlandırdığımız hareketten büyük bir kopuşun yaşandığı döneme dönersek, Friends of the Earth International, La Via Campesina ve Küresel Güney'e odaklanan pek çok örgüt ile Küresel Güney'den başka birçok hareket bir araya gelerek şöyle dedi: “Yeni bir alan yaratmamız gerekiyor ve kendimize iklim adaleti hareketi diyeceğiz.”

Bunu yapmalarının nedeni, insanlara çok uzun zamandır adaletin asıl meseleden uzaklaştıran bir dikkat dağıtıcı unsur olduğunun söylenmesiydi. Onlara göre en önemli şey, yalnızca karbon emisyonlarının nasıl azaltılacağına ilişkin doğrudan bir yol izlemekti.

Küresel Güney'deki pek çok hareket ise şu soruyu gündeme getirdi: “Küresel Kuzey'de neden hükümetlerinizi harekete geçmeye çağıran kampanyalar yürütüyorsunuz ama bu eylemin tam olarak ne olması gerektiğini söylemiyorsunuz?”

Bu çelişki özellikle çok önemli bir konuda açıkça görülüyordu. Avrupa Birliği ve başta ABD, Avrupa ve diğer Küresel Kuzey ülkelerindeki büyük çevre örgütleri, 2 derecelik bir sıcaklık hedefi çağrısında bulunuyordu. Oysa Küresel Güney'deki hareketler, sıcaklıktaki her bir derecelik, hatta derecenin onda biri kadar artışın bile kendileri için yalnızca tehlikeli değil, ölümcül olduğunu söylüyordu.

Ve biz zaten bu krizin en ön saflarında yer alıyorduk. Dolayısıyla iklim adaleti hareketi, sıcaklık artışının 1 derecenin çok altında sınırlandırılması çağrısında bulunan Bolivya ve diğer Küresel Güney ülkelerinin yanında durdu.

Bu meselenin o dönemi böylesine iyi özetlemesinin nedeni, 2 derecelik hedefin bilimsel açıdan gerçek bir temelinin bulunmamasıydı. Bu büyük ölçüde ekonomik bir hedefti. Küresel Kuzey'in kabul edebileceği bir hedef olarak görülüyordu çünkü ekonomilerinde en az ekonomik sarsıntıya yol açacak olan buydu.

Aslında bu mantıkla Küresel Güney'deki milyonlarca, hatta milyarlarca insanı feda ediyordunuz. Çünkü onların hayatları aynı derecede değerli görülmüyordu. Bir yandan iklim eylemi çağrısında bulunurken diğer yandan iklim krizinin yol açtığı adaletsizliklere göz yummaya hazır olan insanlar arasındaki bu çelişki, iklim adaleti hareketini harekete geçirdi ve adalet meselesini mücadelenin tam merkezine yerleştirdi.

Ama hareket aynı zamanda şunu da söyledi: Aslında iklim krizine yönelik çözümlerin ne olduğunu anlamamız gerekiyor. Yalnızca “Hayır, fosil yakıtlara son verin” demenin ötesine geçmeliyiz. Aynı zamanda uğruna mücadele ettiğimiz dünyanın nasıl bir dünya olduğuna ilişkin bir vizyon ortaya koymaya başlamalıyız. Adil, hakkaniyetli ve daha iyi bir dünya nasıl görünür? Bir iklim hareketi olarak belirli taleplerde bulunmamız ne anlama geliyor?

İkinci olarak, yüzyıllardır Küresel Güney'i emtia bağımlılığına, borçluluğa, sürdürülemez borçlara mahkûm eden ve çok uluslu şirketlerin ülkelerin kaynaklarını sömürmesine, ardından bütün mali kaynakları Küresel Kuzey'in başkentlerine taşımasına olanak sağlayan vergi rejimlerini sürdüren ekonomik sistemi nasıl değiştirebiliriz?

Bence bu, ekonomik adalet, toplumsal adalet ve ilginç bir biçimde ırksal adalet arasındaki bağlantıları gerçekten kuran çok önemli bir dönüm noktasıydı. Çünkü bu bağlantılar gerçekten anlaşılmaya başlanmıştı.

2007 yılında Kopenhag'daki iklim zirvesinde yaşanan bir an vardı. O dönemde, esasen Küresel Güney'deki ülkelerin tamamını kapsayan, yani o zamanlar 134 ülkeyi, bugün ise daha fazlasını temsil eden G77 ve Çin grubunun başkanı olan Sudan Büyükelçisi vardı. Büyükelçi Lumumba'ydı.

Bir basın toplantısında oturuyordu ve o anı hâlâ çok canlı hatırlıyorum. Başını ellerinin arasına almıştı. Sonra başını kaldırdı ve gözlerinden yaşlar süzülüyordu. Şöyle dedi: “Biliyorsunuz, bizden bir intihar anlaşmasını imzalamamız isteniyor. Halkımı fırına gönderecek bir anlaşma. 2 derece Afrika'yı öldürecek. Ve bize teklif edilen, masaya konulan para, halkımın tabutlarını karşılamaya bile yetmeyecek kadar az. Bunu yapmayı reddediyorum.”

İşte orada bu durumu tanımlamak için “iklim apartheid'ı” ifadesini ortaya attık.

Elbette iklim krizinin eninde sonunda bütün insanlığı etkileyeceği bir gerçek. Ama aynı zamanda şunu da kabul etmek gerekiyor: Küresel Kuzey'in vatandaşları hâlâ Titanik'in güvertesinde kokteyllerini yudumlayıp orkestra müziği dinliyor. Geminin alt bölümlerinde ise yoksullar, büyük ölçüde Küresel Güney'deki siyah ve kahverengi tenli insanlar çoktan boğulmaya başlamış durumda.

Dolayısıyla tartışmanın çerçevesini değiştiren gerçeklik buydu. Bu, sizin çocuklarınızın çocuklarının karşı karşıya kalacağı bir kriz değil. Bu, Pakistan gibi ülkelerde hâlihazırda yaşanan bir kriz. Pakistan'a gitmeniz yeterli. Orada 53 dereceye ulaşan sıcak hava dalgalarını görüyorsunuz ve aynı zamanda ülkenin üçte birini sular altında bırakan selleri görüyorsunuz.

E.İ.: Bir şey ekleyebilir miyim? Kusura bakmayın ama bu konu tam da soruma bağlanıyor. Bizi evlerinden dinleyen ve bu kavramları ilk kez duyanlar için çevresel ırkçılığın ve ırksal kapitalizmin ne olduğunu kısaca tanımlayabilir misiniz?

A.R.: Elbette. Irksal kapitalizm, ırk kavramının insanların ekonomik olarak sömürülmesini haklı göstermek amacıyla nasıl kurallara ve sistemlere yerleştirildiğini açıklayan bir düşünce olarak görülüyor. Bu konuda çok geniş bir akademik literatür var.

Ama temelde şöyle söyleyebiliriz: Avrupa'nın kralları ve kraliçelerinin Papa'yla birlikte, sömürgecilik dalgası sırasında Küresel Güney'deki insanların sömürülmesini meşrulaştırdığı papalık bildirgeleri gibi tarihsel bir döneme geri giderseniz, esasen şöyle bir anlayış ortaya koyduklarını görürsünüz: Avrupalıların keşfettikleri yerlerdeki siyah ve kahverengi tenli insanların kendilerine özgü, doğuştan gelen bir değeri yoktu. Onları köleleştirebilir, topraklarını ellerinden alabilirdiniz.

Irkın ekonomik sömürüyü meşrulaştırmak için açıkça kurallara bağlanmış biçimde kullanıldığını ilk kez burada görüyorsunuz. Pek çok kişi de ırksal kapitalizmin kökenlerinin burada ortaya çıkmaya başladığını savunur. Ardından bu meşrulaştırma anlayışının sonraki 500 yıl boyunca sömürgeciliğin, emperyalizmin, hatta neoliberalizmin birbirini izleyen dalgalarıyla nasıl yayıldığını ve bugün bu sistemin çözülmeye başladığı noktaya nasıl geldiğimizi görüyoruz.

Çevresel ırkçılık ise daha çok Küresel Kuzey'de ortaya atılan bir kavramdı. Bu kavramın ortaya çıkmasının nedeni, özellikle siyah ve kahverengi tenli topluluklarla işçi sınıfından ve yoksul topluluklardan pek çok insanın şu soruyu anlamaya çalışmasıydı: Neden yaşadığımız yerlerde kanser oranları en yüksek, astım oranları en yüksek, toprak ve sular en fazla kirlenmiş durumda?

Ve buradan hareketle şu anlayışa ulaştılar: Çevresel adaletsizlikler herkesi eşit koşullarda etkilemiyor. Zaten var olan eşitsizliklerin yarattığı çatlakların üzerine yerleşiyorlar.

Dolayısıyla siyah ya da kahverengi tenliyseniz, barınma koşullarının en kötü olduğu yerlerde yaşama olasılığınız daha yüksek. En fazla kirliliğe yol açan fabrikalara en yakın bölgelerde yaşama olasılığınız daha yüksek. Kirletici altyapı tesislerinin hemen yanında yaşama olasılığınız daha yüksek.

Üstelik bu artık yalnızca tarihsel bir gerçek değil. Friends of the Earth olarak bu yılın başlarında Birleşik Krallık'ta bir çalışma gerçekleştirdik. Buna Çoklu Çevresel Yoksunluk Endeksi adını verdik. Hava kirliliği, hangi evlerin sel riski altında olduğu, sıcak hava dalgalarına karşı hangi bölgelerde ağaç örtüsünün yetersiz kaldığı, en aşırı sıcaklıkların nerelerde yaşandığı, astım ve bütün bu çevresel adaletsizliklere ilişkin verileri bir araya getirdik.

Ardından bunları ekonomik verilerle, daha sonra da ırk ve etnik köken verileriyle karşılaştırdık. Ve şaşırtıcı olmayan bir şekilde, çevresel eşitsizlikler karşısında en kırılgan mahallelerin en yoksul mahalleler olduğunu gördük. Bu mahallelerin yüzde 60'ı da siyah ve kahverengi tenli insanların yaşadığı mahallelerdi.

Yani en yoksul mahalleler çevresel risklere karşı en savunmasız olanlar ve bu mahallelerde de siyah ve kahverengi tenli insanlar en kırılgan durumda. Çünkü toplum içinde çoğu zaman en fazla sömürülenler de bizleriz.

Dolayısıyla çevresel ırkçılık ve çevresel adalet kavramları, çevrenin ırk ve sınıfla nasıl kesiştiğini ve bu eşitsizlikleri nasıl ortaya çıkardığını anlamanın bir yolu oldu. Bu anlayış, özellikle ABD'de ve giderek Küresel Kuzey'in diğer bölgelerinde yeni bir çevrecilik dalgasının doğmasını sağladı.

Bu, yalnızca doğanın korunmasına odaklanan klasik çevrecilik değildi. İnsanları ve toplulukları çevreyle birlikte ele alıyordu. Friends of the Earth'ün bir çevresel adalet hareketi olarak kurulmasının nedenlerinden biri de buydu.

Bu meseleleri ele alarak şunu söyledik: Aslında artık mesele yalnızca soyut anlamda çevre değil. Eşitsizliklerin ve adaletsizliklerin bu alanlarda nasıl yaşandığını anlamamız gerekiyor.

Birleşik Krallık'ta aynı şehirde yaşayabilirsiniz ama yoksul mahallelerle varlıklı mahalleler arasında, bu çevresel adaletsizlikler nedeniyle, beklenen yaşam süresi açısından 15 ila 20 yıllık bir fark olabilir.

Avrupa'da yaz aylarında yaşadığımız sıcak hava dalgasında da bunu gördük. Ve bu, bütün Avrupa ülkelerinde görebileceğiniz bir ilişki. En yoksul toplulukların yaşadığı evler yazın adeta birer fırına dönüşüyor. İnsanlar yoksul oldukları için vantilatör ya da klima almaya güçleri yetmiyor. Bahçeleri yok. Sıcaktan kaçabilecekleri hiçbir yer yok.

Aynı evler kışın da adeta birer buzdolabına dönüşüyor. Çünkü barınma koşulları o kadar kötü ki evlerin ısı yalıtımı yok. Bütün bunlar hem kendi sağlıklarını hem de çocuklarının sağlığını olumsuz etkiliyor.

İşte üst üste binen eşitsizlikler tam da böyle ortaya çıkıyor. Çevresel ırkçılık ve çevresel adaletsizlikten anladığımız şey de bu.

Çevresel ırkçılık artık küresel ölçekte de ele alınıyor. Küresel düzeyde şu soruyu anlamak için kullanılıyor: İklim krizinden söz edilirken neden bu kriz gelecekte yaşanacak bir şeymiş gibi anlatılıyordu? Oysa hareketler çoktan kendi ülkelerinde insanların hayatlarını ve geçim kaynaklarını kaybettiğini söylüyordu.

Dolayısıyla bu kavram, bu çerçevede insanlığın bütün üyelerine eşit davranılmadığını ve bütün hayatlara aynı değerin verilmediğini anlamanın bir yoluydu. Ve bu da iklim krizinin temelinde aynı zamanda bir ırkçılık krizinin bulunduğunu anlamamızı sağlıyor.

W.A.S.: Evet. Asad, son bir sorum olacak ama bunun hakkında konuşmanın gerçekten çok önemli olduğunu düşünüyorum. Senin de köklerinin dayandığı Pakistan'a gidelim.

Şu anda Belucistan, yıkıcı kuraklıklar, su kıtlığı, aşırı sıcaklar, seller ve geçim kaynaklarının yok olması da dâhil olmak üzere giderek ağırlaşan bir iklim felaketiyle karşı karşıya. Ancak bu iklim krizleri, onlarca yıldır süren siyasi dışlanma, militarizasyon, zorla kaybetme iddiaları, barışçıl siyasi muhalefetin baskı altına alınması ve toplulukların kendi toprakları ile doğal kaynakları üzerinde söz sahibi olma haklarının ellerinden alınmasıyla eş zamanlı olarak yaşanıyor.

Pakistan'ın Belucistan eyaletinde zorla kaybetmelere karşı yıllardır mücadele yürüten önde gelen insan hakları aktivistlerinden Mahrang Baloch şu anda hapis cezasına çarptırılmış durumda. İsveçli aktivist Greta Thunberg de bir açıklama yayımlayarak yargı sürecini eleştirdi; davayı mutlak bir gizlilik içinde yürütülen, adaletle alay eden bir süreç olarak nitelendirdi ve Pakistan devletini muhalif sesleri suçlu hâline getirmekle itham etti.

Mahrang Baloch, 2023 yılının sonlarında kaybedilen yakınları için adalet talep etmek amacıyla yüzlerce kadının katıldığı, başkent İslamabad'a uzanan 1.600 kilometrelik bir yürüyüşe öncülük etmişti.

Bize bundan söz eder misin? Mahrang Baloch'tan ve bugün insan hakları, zorla kaybetmeler ve iklim zirvesi arasındaki ilişkiden söz eder misin? Nereye doğru gidiyoruz?

A.R.: Belucistan'a gitmiş biri olarak, aslında Güney Asya genelinde zorla kaybetmelerin gerçekliği üzerine çok sayıda kampanya yürüttüm. Ve bir örüntü görüyorsunuz, değil mi? Pakistan'da, Hindistan'da, Bangladeş'te ya da Sri Lanka'da olsun, bunun en yoksul bölgelerde, doğal kaynakları sömürülen yerlerde yaşandığını ve ardından devletin çok ağır baskısının ve askerî baskının geldiğini görüyorsunuz.

Ve elbette Belucistan'ın hikâyesi başka pek çok yerde de yankı buluyor. Örneğin Nijer Deltası'nın ve İgbo halkının hikâyesinde. Buna kaynak laneti diyebilirsiniz, değil mi? Doğal kaynakların bulunduğu yerlerde, ister dev şirketler ister devletler olsun, amaçları bu kaynakları sömürmek oluyor. Orada yaşayan, o toprakların yerlisi olan, o toprakları besleyen ve koruyan insanlar ise önlerinde birer engel olarak görülüyor. Ve bu insanları ortadan kaldırmanın yolu da onları baskı altına almak, zorla kaybetmek oluyor.

Bu örüntüyü Latin Amerika boyunca gördük, Güney Asya genelinde gördük. Dolayısıyla gerçek şu ki ekosistemlerimizin gözlerimizin önünde çözüldüğü tam da bu dönemde, topraklarını korumak için ön saflarda mücadele eden, toprak savunucusu olan insanlar suçlu hâline getiriliyor, haksız yere hapsediliyor ve zorla kaybediliyor.

Ve bildiğimiz gibi bu zorla kaybetme yöntemi son derece yıkıcı ve bilinçli olarak geliştirilmiş bir yöntem. Özellikle 1970'lerde Latin Amerika'da bu zorla kaybetme örüntüsünü gördük. Oradaki faşist hükümetler insanları zorla kaybediyordu. Çünkü mesele yalnızca insanları öldürerek ağır insan hakları ihlalleri gerçekleştirmeleri değildi. Bir insanı zorla kaybettirdiklerinde, ailesinin o kişinin öldürülüp öldürülmediğini, bir yerde gizlice işkenceye mi maruz kaldığını yoksa bir hapishane hücresinde mi tutulduğunu öğrenmesine asla izin vermiyorlardı.

Dolayısıyla bu, aile için de ömür boyu süren bir cezaya dönüşüyordu. Ve bu bilinçli olarak yapılıyor. Çünkü bu, yalnızca sesini yükselten kişiye değil, çok daha geniş bir kesime korku salmanın bir yolu. İşte bu nedenle baskıcı hükümetler tarafından giderek daha fazla kullanılan bir yöntem hâline geliyor.

Bakın, otoriterliğin yöntemlerinin dünyanın her yerinde uygulamaya konulduğu bir dönemdeyiz. Otoriter baskıyı ve hükümetlerin kendi askerî güçlerini kendi yurttaşlarına karşı kullandığını görüyoruz. Bunu Hindistan'da görüyoruz, Pakistan'da görüyoruz, başka yerlerde de gördük.

Ama ilginç olan şu ki hareketlerimizin bir araya gelerek bunlara son verebildiği anlar da var. Ancak bunun için hareketlerin hareketine ihtiyacımız var. Bangladeş'te, Nepal'de ya da Sri Lanka'da yaşananlara baktığımızda, devlet aygıtını baskı uygulamak için kullanan son derece otoriter rejimlerin iktidarda olduğu ülkelerde bile insanların eninde sonunda “Artık yeter” dediği bir anın geldiğini görüyoruz.

Ve bence insan ruhunda gerçekten olağanüstü bir şey var. İnsanlık tarihi boyunca ezilenler adalet ve özgürlük arayışından asla vazgeçmedi. Ve ezenler, devletin bütün gücüne sahip olsalar bile bizden korkuyorlar. Bu kadar yoğun baskı uygulamalarının nedeni de bu.

Dolayısıyla böylesi kritik dönemlerde bir hareket olarak bizim görevimiz, bu insanların seslerini yükseltmek ve yaşananları görünür kılmak. Özellikle de bütün bunları karanlıkta yapabileceklerini ve kimsenin hiçbir şey öğrenmeyeceğini düşünen rejimlerde. Çünkü Beluç bir mahkûmun varlığından kim haberdar olacak? Çünkü insanlar “Ne de olsa orası çok uzak” diye düşünüyor.

İşte bizim görevimiz, dünyanın bütün bu bölgelerindeki kardeş örgütlerimizin, iklim adaleti hareketimizin parçalarının yanında durmak ve baskı yaşandığında sesimizi yükseltmemiz gerektiğini söylemek. Dayanışma içinde hareket etmeliyiz. Kendi başkentlerimizde sesimizi yükselttiğimizden emin olmalıyız ama aynı zamanda bu tür uluslararası zirvelerde de bunu yapmalıyız.

Ve şunu söylemek istiyorum: Biliyorsunuz, son üç dört yıldır Filistin'de bir soykırımın ortasında yaşıyoruz. Ve iklim hareketi, bu soykırım meselesinin iklim zirvelerinde gündeme getirilmesinde çok önemli bir rol oynadı. Çünkü yaşananlar hakkında sesimizi yükseltebileceğimiz çok az alan olduğunu biliyorduk.

Dubai'deki COP'ta, Azerbaycan'da ve bütün bu zirvelerde düzenlenen büyük protestolar aracılığıyla iklim hareketi şunu açıkça söyledi: “Susturulmayacağız. Bir soykırımın gerçekleşmesine izin vermeyeceğiz ve buna ortak olmayacağız.”

Çünkü iklim adaleti için mücadele ederken aynı zamanda dayandığımız hukukun üstünlüğü, çok taraflılık ve insan hakları çerçevesi gibi mekanizmaların İsrail'e cezasızlık sağlamak amacıyla ortadan kaldırılmasına ya da yerle bir edilmesine göz yumamayız.

Ve bence bu uluslararası alanların bu kadar önemli olmasının nedeni de bu. Çünkü kendi ülkelerinde çoğu zaman kuşatma altında olan ve ağır baskılarla mücadele eden hareketlerimizin temsilcileri için buraya gelip daha büyük bir hareketin parçası olduklarını görme fırsatı sunuyorlar. Ve bu hareket onlara kucak açıp şöyle diyebilir: “Biz sizin yanınızdayız. Sizi duyuyoruz, sizi görüyoruz ve sesinizi daha fazla insana ulaştıracağız.”

Bence Halkların Zirvesi'nde, bu gösterilerde ve diğer etkinliklerde yaşanacakların önemli bir parçası da bu olacak.

Şimdi bakın, Küresel Kuzey'deki hareketlerin burada bulunmasının beraberinde belirli bir güç ve ayrıcalık getirdiğini de kabul etmemiz gerekiyor. Çünkü rejimler doğal olarak olumsuz haberlerden ve kamuoyundaki tepkilerden endişe ediyor. Biliyorsunuz, BBC burada olacak, The Guardian burada olacak. Dolayısıyla bu aynı zamanda ülkelerindeki en fazla ötekileştirilen insanlar için de bir fırsat ve alan yaratıyor.

İster LGBTQI hakları savunucuları, ister ırkçılık karşıtı kampanyalar yürütenler, ister feministler olsun, kendi ülkelerinde çoğu zaman baskının en ön saflarında yer alan insanlar burada “Yeniden nefes alabiliyoruz, başımıza gelenleri paylaşabiliyoruz ve başkaları bizim yaşadıklarımızı duyurmak için kendi seslerini kullanabiliyor” diyebilecekleri bir alana kavuşuyor.

Böylece yaşadıklarımızı anlatmak için her zaman kendimizi doğrudan kişisel tehlikeye atmak zorunda kalmıyoruz. Ve adaletsizlikle ve baskıyla en ön saflarda karşı karşıya kalan insanlar adına sesini yükseltmek, iklim hareketinin üstlenmesi gereken bir sorumluluk.

W.A.S.: Bir kez daha vurguluyorum: İnsan hakları olmadan iklim adaleti olmaz. Friends of the Earth'ün İcra Direktörü Asad Rehman, çok teşekkür ederiz.

E.İ.: Teşekkürler.

A.R.: Benim için bir zevkti. Teşekkürler, yoldaşlar.


Asad Rehman kimdir? Pakistan kökenli Britanyalı iklim adaleti ve insan hakları savunucusudur. 2025'ten bu yana Friends of the Earth'ün (İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda) İcra Direktörlüğünü yürütmektedir. Daha önce War on Want'ın direktörlüğünü üstlenen Rehman, yaklaşık 40 yıldır iklim adaleti, ırkçılık, ekonomik eşitsizlikler ve insan hakları alanlarında çalışmalar yürütmektedir. 

Benzer İçerikler

Laga luga mı, fosil yakıtlardan çıkış mı? - COP31 Özel Yayını Şimdi

COP31'de neler konuşuluyor, hangi kararlar alınıyor? Resmî müzakerelerden alternatif zirvelere, iklim hareketinin seslerinden gezegenin geleceğini belirleyecek tartışmalara, Antalya'dan gelişmeleri COP31 Özel Yayını'nda takip ediyoruz.

  -     
● Canlı Yayın
—
Şimdiki
—
Sıradaki
—
Sıradaki
—
Sıradaki