Ümit Şahin'le COP31 | 17 Kasım 2026
Özdeş Özbay: COP31 Özel Yayını’ndayız. Ümit Şahin de bize bağlandı. Selamlar Ümit.
Ümit Şahin: Merhaba günaydın Özdeş, günaydın Ömer abi.
Ö.M.: Günaydın Ümit, merhabalar.
Ö.Ö.: Merhabalar. Taslak metin açıklanmıştı. Buna dair pek çok tartışma başladı. Senin görüşlerin nedir Ümit?
Ü.Ş.: Evet, dün neredeyse sadece bu cover decision denen çerçeve karar metninin taslağını takip etmekle uğraştık. Pek çok insan da zaten onun peşindeydi. Biraz neye benzediğini anlatmaya çalışayım.
Öncelikle şunu söyleyeyim: Türkiye ve Avustralya'nın bir çerçeve karar yayımlayacağı Pre-COP'ta belli olmuştu. Ekim ayında, COP öncesinde Fiji'de düzenlenen Pre-COP'ta açıkladılar. Bu kadar erken bir aşamada “Biz bu süreçten bir çerçeve karar çıkaracağız” demek aslında erken bir açıklamaydı.
Bu kadar erken bir çerçeve karar çıkarılacağının açıklanması, pek çok ülke tarafından biraz sıra dışı bulunuyor. Çünkü genellikle bu tür kararlar, COP'lar başladıktan sonra, özellikle gündem hakkında bir tartışma olduğunda, gündeme girmeyen önemli maddeler hakkında politik bir duruş sergilemek gerektiğinde bir tür ara yol olarak çıkarılır.
Ama son birkaç yıldır neredeyse her COP'ta buna benzer bir karar çıkıyor. Mesela geçen seneki meşhur karar gibi ya da Glasgow İklim Paktı gibi. Galiba Bakü'de yoktu. Bu tür cover decision'lar sürekli çıkıyor. Ancak bunun bu kadar erken söylenmesi, özellikle gelişmekte olan ülkeleri rahatsız etmiş gibi görünüyor.
Çünkü Çin ve Hindistan'ın da içinde bulunduğu Benzer Düşünen Gelişmekte Olan Ülkeler Grubu gibi gruplar, böyle bir kararın üzerinde uzlaşılması gereken müzakere gündeminin önüne geçmesinden, onun yerini almasından ya da alıyormuş gibi görünmesinden rahatsız olduklarını söylüyorlar.
Önce bunu söylemiş olayım. Ama Türkiye ve Avustralya, ilginç bir şekilde bunu bir taktik olarak kullandı. Çünkü bu yıl COP'a damgasını vurmasını istedikleri konuların çoğunun aslında eylem gündemi içerisinde kalacağını biliyorlardı. Elektrifikasyon gibi.
Özellikle fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda da son iki yıldır başarı sağlanamamış görünüyordu. Yani Dubai'den sonraki iki COP'ta da sonuç kararına girmemişti. Bu yüzden bu sorunu aşmak için daha en baştan bir cover decision hazırlayacaklarını açıkladılar.
Şöyle bir yöntem izlediler: Geçen hafta üç toplantı yaptılar. Bu toplantılarda tarafların, ülke gruplarının ve ülkelerin görüşlerini dinleyip toparladılar. Ardından cumartesi günü her ülkeden yazılı bildirimde bulunmasını istediler. Yani “Bu metnin içinde ne olmasını istiyorsunuz?” diye sordular.
Bütün ülkeler göndermemiş ama bazı ülkeler ve ülke grupları görüşlerini iletmiş. Bunları pazar günü derlediler ve pazartesi günü saat...
Ö.Ö.:
Evet, Ümit şu anda yayında mısın? Herhalde bağlantısı koptu. İnternetten ziyade mikrofon bağlantısı sanırım. O zaman ona ulaşmaya çalışalım. Teknik ekipteki arkadaşlar Ümit'e ulaşıp durumu anlatsın.
Biz şöyle bir özetle devam edebiliriz. Fiona Harvey dün bir yazı kaleme aldı. Kendisi de burada, COP31'den yayın yapıyor. Taslak metinde çok önemli bazı kavramların geçtiğini ama muhtemelen sonuç metninin böyle olmayacağını söylüyor.
“Enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan derhal vazgeçilmesi de dahil olmak üzere, fosil yakıtların aşamalı olarak ortadan kaldırılmasına yönelik hızlandırılmış eylem” çağrısında bulunan bir taslak karar metni olduğunu belirtiyor.
Burada “derhal” kelimesinin önemli olduğunu söylüyor. Dubai'de “fosil yakıtlar” ifadesi yalnızca bir kez geçmişti ama “fosil yakıtlardan derhal vazgeçilmesi” ifadesi ilk kez böyle bir metinde yer alıyor. Ancak bunun muhtemelen karar aşamasında törpülenecek ifadelerden biri olduğunu da belirtiyor.
Bir diğeri de Ümit'in çok sık üzerinde durduğu overshoot kavramının geçiyor olması. Yani 1,5 derece sınırının, Paris İklim Anlaşması'nın sıcaklık hedefinin aşılması. Bunun da önemli olduğunu söylüyor. Metinde bu sınırın aşılması “derin endişe verici” olarak nitelendiriliyor.
Ö.M.: Evet, 1,5 derece sıcaklık hedefinin aşılmasına ilişkin ifadeler var. Bilimsel bulgular ve hedefi ulaşılabilir tutmak için gösterilen çabaların yetersizliği konusunda derin endişe duyulduğu belirtiliyor. Senin de belirttiğin gibi, son derece kaygı verici bulunan bir durum var.
Ümit'i beklerken Fiona Harvey'in yazısına devam edecek olursak, Türkiye'nin önceliği de 2035'e kadar nihai enerji tüketiminde elektriğin payını yüzde 35'e çıkarmak. Yani “35×35” diye ifade edilen hedef. Bu da taslak metne girmiş.
Farklı ulusal koşulların dikkate alınarak temiz enerjiye geçişin elektrifikasyonun artırılması yoluyla sağlanması gerektiği yönünde bir dil kullanılıyor. Türkiye'nin 2035'e kadar nihai enerji tüketiminin yüzde 35'ini elektrikten karşılamayı hedefleyen önceliği de metinde yer alıyor. Bakalım.
Ü.Ş.: Şu anda geliyor mu sesim?
Ö.M.: Geliyor.
Ü.Ş.: Bu metnin içerisinde bu maddeler yer alıyor ama tam da onu açıklayacaktım. Başkanlıklar, pazartesi günü gelen bütün önerileri derleyerek 18 sayfalık, 144 maddeden oluşan devasa bir taslak hazırladı. Dolayısıyla burada yer alan şeyler metne girdi demek değil.
Bana sorarsanız metin çok iyi. Çünkü elektrifikasyon hedefinden fosil yakıtlardan uzaklaşmaya kadar pek çok şeyi içeriyor. Finansmanla ilgili önemli kararlar da var. Ama bakalım. Dün, biraz sonra anlatacağım bir istişare toplantısında taraflar tarafından yerden yere vuruldu. Bugün de ikinci toplantı yapılacak. Ardından çarşamba günü muhtemelen kısaltılmış ikinci metin gelecek. Dolayısıyla ikinci metinde bunun kuşa döndüğünü görme olasılığımız çok yüksek.
Ama yine de şu aşamada bunun iyi bir metin olduğunu söylemek ve mümkün olduğu kadar savunmak lazım. Tabii 18 sayfalık bir cover decision olmaz. Çok daha fazla kısaltılması gerekecek. Ama en azından hayati bölümlerin mutlaka korunmasını savunmak lazım.
Burada Türkiye ile Avustralya ilginç bir iş yapıyor. İlk bakışta sanki “Her şeyi koyduk, dolayısıyla taraflar kısaltırsa bunda bizim suçumuz yok” demek istiyorlarmış gibi görünüyor. Ama başka bir yorum da yapılabilir. Aslında Türkiye ve Avustralya pazarlığı yüksekten açmış durumda. Bazı ülkelerin çok güçlü itirazlarını aşacak pazarlıklarla kritik maddeleri metinde tutmayı başarabilirler.
Ancak şöyle bir durum da var: Metnin büyük bir kısmında karar bildiren decides fiili yerine recognizes, welcomes, encourages, invites gibi daha hafif ifadeler kullanılıyor.
Buna rağmen, demin sizin de konuştuğunuz gibi, elektrifikasyon hedefi metinde yer alıyor. Fosil yakıtlardan çıkış da Dubai kararındaki gibi yer alıyor. Mesela geçen seneki Brezilya'nın fosil yakıtlar ve ormansızlaşma yol haritaları da welcomes ifadesiyle karşılanıyor. Nasıl Türkçeleştirelim bunu Ömer abi? “Memnuniyetle karşılamak” diyelim.
Ö.Ö.: Evet.
Ö.M.: Memnuniyetle karşılamak.
Ü.Ş.: Tabii güçlü bir fiil. Birleşmiş Milletler dilinde welcome etmek çok güçlü bir ifade. O yüzden buna karşı çıkacaklardır.
Dünkü istişare toplantısında bu metni baştan aşağı tamamen reddettiklerini söyleyen ülkeler ve gruplar şunlardı: Arap Grubu, bu gruptaki Bahreyn, Kuveyt, Umman ve Yemen gibi ülkeler, ardından Çin ve Hindistan'ın da içinde olduğu Benzer Düşünen Gelişmekte Olan Ülkeler Grubu (LMDC) ve Rusya.
Bu ülkeler metni tamamen reddettiklerini söylediler. Hatta “Bu haliyle gelirse ikinci toplantıda çıkar gideriz” dediler.
Ö.Ö.: Bir de tehdit ettiler.
Ö.M.: Evet, tehdit de var. Amerika Birleşik Devletleri'nden zaten delegasyon yok. Sıfır. Dünyanın en büyük kirleticisi. Evet, onlar da.
Ü.Ş.: Ama burada çok ilginç bir durum var. Arap Grubu oldukça kaba denebilecek bir tavır sergiliyor. O toplantı sırasında yaşanan ilginç bir anekdot da anlatacağım.
Peki, metni savunanlar kimler? İsviçre'nin başını çektiği Çevresel Bütünlük Grubu var. İsviçre, Gürcistan, Meksika gibi ülkelerin yer aldığı bu grup metne olumlu yaklaşıyor. Avrupa Birliği, Birleşik Krallık, Norveç, Japonya, Kanada ve Yeni Zelanda da aynı şekilde. Yani gelişmiş ülkeler grubu büyük ölçüde metni destekliyor.
Afrika Grubu ve birkaç ülke ise metne tamamen karşı çıkmıyor ama süreçle ilgili eleştirilerde bulunuyor. Çin ve Hindistan'ın da dahil olduğu gruplardan bu yönde eleştiriler geliyor. Zaten delegeler konuşurken, “Bu metni bize daha iki saat önce verdiniz” dediler. “Metni bize iki saat önce verdiniz, daha tam okuyamadık” dediler. Dolayısıyla görüşmelere yarın devam edileceğini söylediler.
Özellikle AOSIS, yani Küçük Ada Devletleri İttifakı ve En Az Gelişmiş Ülkeler, 1,5 derece hedefiyle ilgili daha güçlü bir metin olması gerektiğini söylüyor.
Bu arada overshoot meselesi de metinde geçiyor. Yani 1,5 derece sınırının aşılmasına ve bilimsel bulgulara ilişkin ifadeler var. Aslında metin oldukça iyi. Hatta Uluslararası Adalet Divanı'nın (ICJ) tavsiye kararına da gönderme yapılıyor.
Tabii buna da karşı çıktılar. Yüzde 35 elektrifikasyon hedefine ve fosil yakıtlar ifadesinin geçmesine de tamamen karşı çıktılar.
Bakalım, bu kısaltmalardan sonra metin neye benzeyecek?
Ö.M.: Evet, Fosil Yakıtların Yayılmasını Önleme Anlaşması Girişimi'nden (Fossil Fuel Non-Proliferation Treaty Initiative), daha önce söyleşi yaptığımız Tzeporah Berman da taslak metinde fosil yakıtlardan uzaklaşma ifadesine yer verilmesine rağmen, COP31'in fosil yakıtların aşamalı olarak ortadan kaldırılmasına yönelik net bir taahhüt olmaksızın sona erme ihtimalinin yüksek olduğu uyarısında bulunuyor.
Ü.Ş.: Ama işte ben de Tzeporah Berman'ın bunu söylediğini duydum. COP içerisinde bizim tarafın böyle yorumlar yapmasını çok hatalı buluyorum. Önümüze böyle bir metin gelmişken, burada basın önünde yorumluyoruz, tamam ama fosil yakıtlardan çıkışın bu kadar üst düzey bir sözcüsünün “Bu metin geldi ama buradan çıkmaz” demesi olacak iş değil bana sorarsanız. Tam tersine, “Bu metni savunmalıyız” demesi gerekiyordu.
Ben burada sivil toplumun, akademinin ve kısaca bizim tarafın çok iyi bir sınav verdiğine emin değilim. Biraz eleştireyim. Mesela dün Avustralya'nın Günün Fosili ödülünü alması... Böyle bir metnin çıktığı gün Climate Action Network International'ın Avustralya'ya Günün Fosili ödülünü vermesi akıl alır gibi değil.
Üstelik Avustralya'daki kömür yatırımları yüzünden veriyorlar ama o ödülü her gün verebilirsiniz. Cover decision taslağının çıktığı gün böyle bir ödül vermekle ne yapılmaya çalışıldığını insan merak ediyor.
Ö.M.: Taktik olarak hatalı diyorsun.
Ü.Ş.: Taktik olarak hatalı. Bunu başaramadıkları zaman eleştirin. Bu metnin ortaya çıkmasının usulen hatalı olduğu da söylenebilir. Bu kadar uzun bir metnin hazırlanmasının usulen yanlış olduğu savunulabilir. Ama zaten bütün müzakereler sıkışmış durumda. Ben bunu, o sıkışıklığı aşmanın bir yolu olarak görüyorum. Kendi gördüğüm yerden söylüyorum, bunun kötü niyetli bir deneme olduğunu düşünmüyorum.
Bugün görüşmeler devam edecek, neler olacağını göreceğiz. Bir anekdot anlatacağım demiştim. Dün iki saate yakın süren danışma toplantısında taraflar o kadar gerildi ki Arap Grubu ve bazı ülkeler, “Biz bu metnin tamamını reddediyoruz. Bir daha bunu getirirseniz çıkar gideriz” dedikten sonra fosil yakıtlar kavramına...
Ö.Ö.: Sebebiyle değil mi? O ifade geçiyor diye. Yani COP31 Zirvesi'nde fosil yakıtlar ifadesi geçti diye çok kızdılar.
Ü.Ş.: Evet, en çok fosil yakıtlar ve elektrifikasyon ifadeleri geçtiği için tepki gösterdiler. Başka itirazlar da var ama onlar daha çok usule ilişkin. Asıl mesele bu ikisi.
Bunun üzerine Yağmur Ormanları Ülkeleri Grubu'nun sözcüsü olarak Honduras temsilcisi söz aldı. Metinden ziyade bu yaklaşımlara ilişkin, “Siz burada ne yapmaya çalışıyorsunuz?” dercesine bir konuşma yaptı. Metni savunurken bu davranışların irrasyonel olduğunu söyledi.
“Irrasyonel” deyince Kuveyt temsilcisi “Point of order!” diye bağırarak araya girdi.
Ö.M.: Usulen itiraz yani.
Ü.Ş.: Usulen itiraz etmek değil mi? “Usulen itiraz ediyorum” diye araya girdi ve çok uzun bir konuşma yaptı. “Bize bunu söyleyemezsiniz” dedi. “İrrasyonel” ifadesini hakaret olarak kabul etti. “Böyle konuşursanız bu davranış kurallarına (Code of Conduct) aykırıdır. Çıkıp gideriz, bir daha da buraya gelmeyiz” dedi.
Böyle çok ilginç ve sert bir tartışma yaşanıyor. Bunu anlatmamın bir nedeni de Halkların İklim Zirvesi'yle bağlantı kurmak istemem.
Dışarıdan bakıldığı zaman, “COP'lar bir sirktir, sermayeyi aklama aracıdır” gibi eleştiriler yapılıyor. Sanki burada herkes aynı taraftaymış gibi bir görüntü oluşuyor. Halbuki burada ülkeler arasında müthiş bir savaş var.
Ö.M.: Son derece önemli bir noktanın altını çiziyorsun bence de. Guardian gazetesinin başyazısında (editorial) da senin söylediklerine benzer bir yoruma rastlanıyor.
“COP31 üzerine Guardian'ın görüşü: Yeşil dönüşümün hiçbir şekilde sekteye uğratılmasına izin verilmemeli” başlıklı yazıda, elektrifikasyona ve iklim bilimine yönelik yenilenen taahhütlerin Birleşmiş Milletler iklim müzakerelerinin bu son turu için hayati önem taşıdığı vurgulanıyor.
Ü.Ş.: Olan her şeyi bir oyun gibi görmek, burada olup biteni anlamamak, izlememek anlamına geliyor. Biraz izlemek, bakmak lazım. Tabii ki içeride petrol ve fosil yakıt şirketlerinin temsilcileri cirit atıyor. En son galiba 500 kişi olduğu açıklandı, değil mi? Yaklaşık 100 fosil yakıt lobisi örgütünü temsil eden 500 kişi varmış burada.
Ö.M.: Bu bir de rekor olsun.
Ü.Ş.: Onlar cirit atıyor. Yeşil aklama ya da yeşil badana denebilecek işler her tarafta, özellikle Mavi Bölge'den ziyade Yeşil Bölge'de sürekli yapılıyor. Tabii hem hükümetlerin hem de şirketlerin sorumluluklarının teşhir edilmesi ve onların sorumlu tutulması son derece önemli. Ama içeride olup biteni de biraz izleyerek değerlendirme yapmak lazım. Benim derdim bu.
Ö.M.: Ümit, son bir dakikamız var. O yüzden çok kısa olsun. Çünkü küçük bir kayıt da yayımlayacağız.
Ü.Ş.: Tamam, çok kısa o zaman, haklısın.
Maalesef COP'u takip etmek zorunda olduğum için çok az uğrayabildim. Sadece dünkü büyük genel oturumu izledim. Çok güzeldi.
Bir tek şey söyleyeceğim. Gerçekten yıllardır Türkiye'de COP yapılmasını en başından beri isteyenlerden biriyim. İstememin nedenlerinden biri de paralel olarak Halkların İklim Zirvesi'nin düzenleneceğini düşünmemdi. Cumartesi günkü yürüyüşün de çok iyi olduğunu düşünüyorum. Kopenhag'dan beri herhalde 15'e yakın iklim forumu ve Halkların İklim Zirvesi izledim. Fazlası var, eksiği yok. Çok iyi bir organizasyon, içerik de şahane. O yüzden herkese gerçekten elinize sağlık diyorum. Umarım daha fazla gidebilirim.
Ö.M.: Biz de sana çok teşekkür ederiz. Açık Yeşil'de de bundan daha etraflıca bahsetme fırsatı bulacağımızı ümit ediyorum.
Ü.Ş.: Yarın görüşürüz o zaman.
Ö.M.: Görüşmek üzere.
Ö.Ö.: Görüşmek üzere.
Benzer İçerikler
Ümit Şahin'le COP31 | 16 Kasım 2026
Ömer Madra, Özdeş Özbay, Ümit Şahin
Ümit Şahin'le COP31 | 13 Kasım 2026
Ömer Madra, Özdeş Özbay, Ümit Şahin
Ümit Şahin'le COP31 | 10 Kasım 2026
Ömer Madra, Özdeş Özbay, Ümit Şahin
Ümit Şahin'le COP31 | 09 Kasım 2026
Ömer Madra, Özdeş Özbay, Ümit Şahin