Ümit Şahin'le COP31 | 13 Kasım 2026

Özdaş Özbay: Evet, COP31 Özel Yayını’ndayız. 31. yıl dönümümüz, yaş dönümümüz, nasıl söylenir?

Ö.M.: Evet, yaş dönümümüz.

Ö.Ö.: COP31’de olmamız güzel bir tesadüf. Bütün basının bulunduğu alanın içerisinde bizim de minik bir ofisimiz var. Daha doğrusu, burayı bir radyo stüdyosu haline getirdik.

Ö.M.: Yerleşkemiz var.

Image

Ö.Ö.: Evet, aslında Ömer Madra da dün bize katıldı ve ilk programı dün akşam COP31 Özel Yayını’nda yapma fırsatı bulmuştuk. Şimdi de Açık Gazete’yi sunmuş olduk. COP31 Özel Yayını’nda Ümit Şahin’le birlikte karşınızdayız.

Ö.M.: Hoşgeldin Ümit, merhaba.

Ö.Ö.: Hoşbulduk.

Ö.M.: Ümit’le COP’ta daha önce de epey konuşmalarımız olmuştur.

Ü.Ş.: Hatta 2009’da Kopenhag’da beraber atılmışlığımız bile vardı.

Ö.M.: Evet, gösteri yapmaktan.

Ü.Ş.: Gösteri yapmaktan, evet.

Ö.Ö.: Çok kısaca dünkü ritmimizden biraz söz edeyim. Artıyor. Günün en önemli sürprizi tabii Filistinli aktivist Mohammed Usrof ve yanındaki Greta Thunberg ile bir söyleşi yapabilmiş olmamız oldu. Görebildiğimiz kadarıyla Greta Thunberg, buradaki basın açıklamasının dışında yalnızca Apaçık Radyo’ya konuştu. Biraz sonra, ikinci yarım saatte bu söyleşinin tamamını dinleyeceksiniz. Bunun dışında gerçekten çok sayıda söyleşi gerçekleştirdik. Dün bir de özel yayın yaptık. O sırada canlı yayında olanlar fark etmiştir. Eren ve Waseem, Brezilya Başkanı Lula’nın katıldığı, sivil toplum temsilcileriyle, yani delegasyonların değil, aktivistlerin bir araya geldiği buluşmayı takip etti.

Ü.Ş.: Gözlemcilerle aslında değil mi?

Ö.Ö.: Yani aktivistler de vardı içeride. İşte Waseem’le Eren de içerideydi ve bize oradan mesaj gönderdiler. Özetle, “Şu anda şu konuşuyor, şu anda böyle şeyler oluyor, herkes alkışlarla karşılanıyor, Lula içeri giriyor, bütün seçim kampanyasında çalışanları, gençleri, sendikacıları teker teker ayağa kaldırıp isimlerini okuyarak alkışlatıyor,” falan. Biz de dolayısıyla bu toplantıyı içeriden canlı yayında aktarma imkânı bulduk.

Ö.M.: Bence iyi bir şey oldu yani. Böyle bir hoşluk da oldu.

Ö.Ö.: O sırada İlksen Mavituna başka bir etkinlikten çıkıp geldi. Bizim kardeş radyolarımız Radio Grenouille ve Radio Corax’la birlikte yürüttüğümüz Sonic Resilience isimli bir projemiz de vardı. Onun manifestosunu siz okudunuz Ömer Bey, İlksen’le birlikte. İlksen de o etkinlikten çıkıp geldi ve biraz etkinliği anlattı. Bu sırada Greta ile Muhammed stüdyomuza geldikten hemen sonra yayını yaptık. Bir ilginç gelişme daha oldu. Eren’le Waseem, yanlarına COP30 Başkanı’nı alıp buraya geldiler. Belém’in başkanıyla burada 10 dakikalık bir söyleşi yapma fırsatı bulduk. Onu da yakında dinleyebilirsiniz. Yani bizim de ritmimiz COP31’le birlikte artıyor.

Ö.M.: Çalışıyoruz yani.

Ü.Ş.: Harika. Önce tabii ben de Açık Radyo’nun 31. yaş gününü kutlayarak başlayayım. COP31’de Açık Radyo da 31 yaşında. Şahane, demek ki COP’larla mı başlamışız?

Ö.Ö.: Evet, hemen hemen.

Ü.Ş.: Tabii ilk COP, yani birinci COP, 1995’teydi. Evet, yani bir sene sonra. Araya pandemi girdiği için 32’ncisi bu sene. Vallahi çok heyecanlı ve hareketli gidiyor ama farkındasınızdır, bugün ortalık biraz sakin. Artık turistler geliyor. Liderlerle beraber turistler de, ünlüler de geliyor. Dün bilmiyorum o tarafa geçtiniz mi? Delegasyon yerleşkesi olarak Türkçeleştirdikleri, pavilyonların olduğu bölüm tıklım tıklımdı. Özellikle Türkiye pavilyonunda bayağı oyuncular, ünlüler vardı.

Ö.M.: Öyleymiş.

Ö.Ö.: Onlar da anladığım kadarıyla Cumhurbaşkanı Erdoğan konuşurken içeri alınmışlar.

Ü.Ş.: Tabii. Onun için biz alınmadık biliyorsunuz.

Ö.Ö.: Basının ciddi bir kısmı alınmadı, biz de dâhil. Çünkü özel bir havuz oluşturulmuş. Buna dair dünya basınında... Gerçi bunun genelde olan bir şey olduğu da söyleniyor. Bütün basının içeri alınmasına, konuşmayı izlemesine izin verilmediği. Böyle mi, değil mi bilemiyorum. Sen daha iyi biliyorsun. Ama biz izin verilmeyenlerdendik ya da bilmiyorum, bu havuza layık görülmeyenlerdendik.

Ö.M.: Nasıl bir basın?

Ü.Ş.: Şimdi şöyle, tam olarak nasıl olduğunu bilmiyorum ama liderler zirvesi Türkiye’nin davetiyle gerçekleştiği için olabilir. Diğer yerlerde bu tercihi normalde sekretaryanın yapması lazım. Çünkü Türkiye’nin müzakerelerle ilgili kısımda bir dahli yok ama liderler zirvesine liderler Türkiye’nin davetlisi olarak geldiği için olabilir belki.

Şimdi neler olup bittiğine yine çok kısaca bakalım isterseniz. Bir sürü konuda taslaklar çıkmaya başladı. Onları tabii tek tek inceleyip konuşmak lazım. Ama daha çok bu cumartesi gününden itibaren, yani bu SB’ler kapandıktan sonra, yan organların toplantıları sona erecek ve ortaya birtakım metinler çıkmış olacak. Pazartesiden itibaren de bakanlar düzeyindeki görüşmeler başlayınca bunları daha çok tartışmaya başlayacağız.

Adil geçiş, küresel adaptasyon hedefi vesaire ile ilgili metinlerin ötesinde, şu anda cover decision, yani çerçeve kararın metni tartışılmaya başlandı. Bununla ilgili çeşitli istişare toplantıları yapıldı. Dün de biraz bunu konuşmuştuk. Bu toplantılardan birinde Rusya’nın, Suudi Arabistan’ın ve bazı gelişmekte olan ülkelerin, galiba Hindistan ve Çin de dâhil, böyle bir karara gerçekten ihtiyaç olup olmadığını sorguladıkları söyleniyor.

Aslında bu çok karışık ve aynı zamanda hukuki bir mesele. Çünkü cover decision geleneği baştan beri olan bir şey değil, nispeten yeni sayılır. Dolayısıyla ülkeler uzlaşıya varmazlarsa bu sene çerçeve karar çıkmasın diyebilirler. Ama tabii Avustralya ve Türkiye, bu COP’ta böyle bir karar çıkacağını en başından beri o kadar güçlü bir şekilde dile getirdiler ki şimdi eğer reddedilirse büyük bir başarısızlık yaşamış olurlar.

Ö.M.: Pre-COP’u da açıklayabilir miyiz?

Ü.Ş.: Pre-COP, Pasifik’te, Tuvalu ve Fiji’de yapılan hazırlık toplantısıydı. Ekim ayında düzenlenen COP öncesi hazırlık toplantısıydı. Orada Avustralya Müzakereler Başkanı Chris Bowen, “Cover decision hazırlıyoruz, hazırlamaya karar verdik,” demişti. Burada da zaten günlerdir bu konuda istişareler yürütülüyor.

Şimdi bu kadar istişare, bu kadar çok diyalog yürütüldükten sonra Suudi Arabistan, Rusya ve Hindistan bunu reddederse büyük bir karizma çizilmesi durumu olur. Yani bu hoş bir durum olmaz. O yüzden ben bu itirazların kabul edileceğini sanmıyorum. İkna edileceklerdir. Gerekirse Cumhurbaşkanı Erdoğan liderleri arar. Ben bu meselenin o kadar kritik olduğunu düşünüyorum.

Ama tabii burada önemli olan, o itirazlardan öte, kararın içine ne gireceği, nelerden bahsedileceği ve en önemlisi de fosil yakıtlardan uzaklaşmanın ve elektrifikasyonun yer alıp almayacağı. Çünkü bazı gelişmekte olan ülkelerin, “Tamam, olsun ama sadece müzakerelerde yer alan resmî konular girsin. Sizin eylem gündeminizdeki konuları buraya almayalım,” dedikleri duyuluyor. En önemlisi de tabii elektrifikasyon hedefi. Böyle şeyler duyuyoruz. Dolayısıyla bu da kritik bir nokta.

Şimdi bugün ayın 13’ü, değil mi? Bugün itibarıyla liderler zirvesinin gürültüsü de bittiği için müzakereler biraz daha sakinleşmiştir. Bugün bir taslak çıkabilir. Eğer bir cover decision taslağı çıkarsa onu gün içinde belki radyoda bir yerlerde ya da akşam konuşuruz. Çünkü çerçeve karar taslağı önemli olacak.

Ö.M.: Cover decision’ı en kolay nasıl çeviriyoruz?

Ü.Ş.: Biz Açık Yeşil’de “çerçeve karar” demiştik, “torba karar” demiştik. Karar verememiştik. “Örtü karar” diyenler var. O biraz birebir çeviri olmuş ama örtü karar diyenler de var. Bilmiyorum ne diyeceğiz.

Ö.Ö.: Yani bunun da tabii yine bir bağlayıcılık meselesi var herhalde.

Ü.Ş.: O da tartışmalı çünkü cover decision’ların bağlayıcı olduğuna dair Uluslararası Adalet Divanı’nın bir tavsiye görüşü var. Advisory opinion. Evet, advisory opinion. Dolayısıyla herhalde bağlayıcı kabul etmek lazım. Bağlayıcı olunca da tabii konsensüs gerekiyor. Konsensüs gerekince de sonuç metninde zaten bu...

Ö.Ö.: Öyle mi?

Ü.Ş.: Evet, evet. Cover decision’ın ne olduğu belirsiz olduğu için birazcık karışıyor. Geçen seneki Mutirão gibi. İşte böyle kararlar olmak zorunda değil. Yani bugüne kadar böyle bir kararın çıkmadığı çok COP oldu. İlla cover decision olacak diye bir şey yok. Bunların en meşhuru işte 2021’deki Glasgow Climate Pact.

Bu biraz teknik bir tartışma ama işin politik tarafı şu: Buradaki en önemli, kritik nokta hep konuştuğumuz fosil yakıtlar, elektrifikasyon vesaire. Finansmanla ilgili bazı konular da eğer cover decision olmazsa hiçbir yerde görünmeyecek. Görünmeyince bu sefer büyük bir infial ortaya çıkacak ve COP31 başarısız olmuş gibi görünecek.

Ö.M.: Üstelik buna katlanamaz diyorsun sen.

Ü.Ş.: Evet, ben de öyle diyorum. Yani diyelim ki Belém-Antalya Mekanizması ya da finansmanla ilgili birtakım çalışma programı kararları falan çıksa bile bu olmazsa başarısızlık olarak görülebilir. Çünkü onları ancak müzakereleri yakından takip edenler görüyor. Gazetelere haber olanlar daha çok bunlar...

Ö.Ö.: Tabii ki sonuçta devletler şu konuda uzlaştı, bu konuda uzlaştı diye haber yapıyorlar.

Ü.Ş.: Evet.

Ö.Ö.: Dubai’de ilk kez fosil yakıtlar kavramının geçtiği karar da o zaman bir cover decision mı?

Ü.Ş.: Değildi. O GST’ydi. Şimdi orada farklı bir durum var. Küresel Durum Değerlendirmesi beş yılda bir yapılıyor, her sene olmuyor zaten. O yüzden burada olmayacak, COP33’te olacak. Bu arada duydunuz herhalde, Çin COP33 için “Yokuz,” demiş. Evet.

Ö.M.: Anladım şimdi.

Ü.Ş.: Evet.

Ö.M.: Bugün sabah gördük. Ne demek bu?

Ü.Ş.: "Ev sahipliği yapmayacağız" demiş.

Ö.M.: Yani neden böyle?

Ü.Ş.: Zaten aslında böyle bir şey yoktu ki. Yani böyle bir haber çıktı, biz de Açık Radyo’da kaç kere konuştuk ama Çin’den resmî olarak böyle bir açıklama gelmedi. Muhtemelen zemin yoklamak için böyle bir niyetleri olduğunu sızdırdılar. Ama kendilerine sorulduğunda, “Yok, böyle bir şey, böyle bir açıklamamız yok,” demişlerdi. Bugün itibarıyla ise net olarak, “Hayır, yapmayacağız,” demişler. Bu durumda COP33 muhtemelen Kore’ye gidiyor gibi görünüyor. Onlar da henüz bir şey söylemedi ama muhtemelen Kore’ye gider. Büyük ihtimalle haftaya belli olur bu.

Ö.M.: Çin bu COP’a delege de gönderdi mi?

Ü.Ş.: Tabii tabii. Çin burada çok kalabalık bir heyetle bulunuyor. Şimdi tabii Şi Cinping gelmedi ama Şi zaten pek gelmiyordu galiba. En son nereye geldi, hatırlamıyorum. Paris’e mi geldi? Galiba. Tam hatırlamıyorum yani. Şi pek gelmiyor zaten. Ben de emin değilim. Bu arada tabii benim için dünün en ilginç haberi delege sayısıydı. Görmüşsünüzdür, değil mi?

Ö.Ö.: Yok görmedik.

Ü.Ş.: O zaman haberi ben getirdim size. Evet, açıklıyorum. Hazır mısınız?

Ö.M.: Bekliyoruz.

Ü.Ş.: COP31, 92.934 katılımcıyla en büyük COP oldu.

Ö.Ö.: Gerçekten mi? Bayağı büyükmüş. Ortadaki kaosun nedeni de biraz açıklanmış, anlam kazandı.

Ö.M.: Rakam yanlış değilmiş yani.

Ü.Ş.: Ama 'ama'sı var.

Ö.Ö.: O sivil toplum temsilcileri?

Ö.M.: Yok o daha çıkmadı açıkçası.

Ü.Ş.: O muhtemelen yarın çıkar. Genelde... Yok, bugün de çıkabilir. Birinci hafta çıkıyor genelde. Dolayısıyla Dubai’yi geçti. Dubai 80 binmiş. Şu anda 92 binle geçmiş durumdayız. Ama bir aması var.

Şimdi normalde COP’larda taraf ülke delegeleri oluyor, biliyorsunuz. Hükümet yetkilileri vesaire, hepsi delege. Ama hepsi müzakereci değil. Neyse, bir de gözlemciler oluyor, işte benim gibi. Akredite kuruluşlardan, üniversitelerden, sivil toplumdan vesaire gelenler oluyor.

Şimdi onların toplamına baktığımız zaman şöyle: Taraf ülke delegeleri yaklaşık 18.800, gözlemciler 13.400. Yani toplamda 32 bin kişi. Delege ve gözlemci sayısı bu. Bir de 3.645 medya mensubu var. Siz varsınız, biz varız. 3.645... Vallahi sadece sekiz kişi biz varız.

3.645. Çok yüksek bir rakam bu arada. Çok yüksek bir medya katılımı var. Ülkelerin, delegasyonların verdiği overflow, yani kendi verdikleri giriş kartları var. Bunlardan 16.700 kişi var. Bir de sadece son beş senedir verilen bir giriş kartı türü var. O da neydi? Ev sahibi ülkenin misafirleri, host country guests.

Şimdi şöyle oluyor, âdet ona dönmüş. Bu party overflow, yani ülke delegasyonlarının kendi ülkelerinden katılmak isteyen gözlemcilere verdikleri giriş kartları. Ama bu da 10 senedir vardı zaten. 10 sene önce o da yoktu. Yani Paris’ten sonra çıktı bu. Ondan önce gözlemci veya medya mensubu değilseniz zaten giremiyordunuz. 

Ö.Ö.: Son yıllarda genelde aktivistler galiba overflow diye geçiyor. Blue Zone giriş kartı olanlar.

Ü.Ş.: İşte kendi delegasyonundan aldıysa. Ya da bizim gibi gözlemci olanlar da var. Son dört senedir de bu overflow’un eki olarak ev sahibi ülke misafirleri giriş kartı çıkmış. Dolayısıyla ev sahibi ülke overflow giriş kartı vermiyor, misafir giriş kartı veriyor.

Şimdi size asıl dev rakamı açıklıyorum. Türkiye’nin ev sahibi ülke misafir sayısı 14.285. Geçen sene COP30’da bu rakam 1.324’müş. COP29’da Bakü’de 1.651’miş. COP28’de Dubai’de 4.202’ymiş. Yani geçen senenin 10 katından daha fazla. Yok, 14.285.

Ö.Ö.: O kadar ünlü bir şey.

Ü.Ş.: Burada gördüğünüz kadarıyla, normal şartlarda ben gözlemci badge’iyle gidiyorum ama Türkiye’den giden akademisyenler, uzmanlar genelde diğer ülkelerin party overflow badge’leriyle gidiyordu. Onların sayısı da en fazla bin, iki bin civarında olurdu. Burada da misafir badge’i sayısı en fazla Dubai’de dört binmiş. Hadi en fazla dört bin olsun. Ama burada on dört bin!

Ö.M.: On dört.

Ü.Ş.: Bu 90 bin rakamı buradan geliyor. Yani üzülerek açıklamam gerekir ki Türkiye’deki en büyük COP, Türkiye içinden gelenler nedeniyle bu büyüklüğe ulaşıyor. Yoksa yurt dışından gelenlerin, yani asıl party ve observer (gözlemci) badge’i sahiplerinin toplam sayısı Dubai’de nasıldı?

Ö.Ö.: Yani normalde ayrıntılara bakmasak, 90 bin kişiyle şu ana kadar en çok ilgi duyulan COP zirvesi oldu diyebilecekken, senin bu yaptığın açıklama bütün hevesimizi kursağımızda bıraktı.

Ü.Ş.: Ama ben yapmıyorum, bak, Carbon Brief oturmuş, bunun grafiğini falan hazırlamış. Ben de oradan bakıyorum.

Ö.Ö.: Ama yakında bazı basın organlarının manşetlerinde bence ilkini göreceğiz.

Ü.Ş.: Çıkmadıysa şaşarım zaten şu ana kadar. Yani “En büyük COP oldu” diye. Büyük ilgi olduğu kesin de uluslararası ilgi diğerlerinden çok... Yani şöyle diyeyim, haksızlık etmeyelim. Son birkaç yılın rakamlarına baktığımız zaman, 2021'den, yani Glasgow'dan itibaren zaten sayılar çok arttı. Bu COP da aşağı yukarı o COP'ların hepsiyle aynı düzeyde. Yani daha az değil, bazılarından daha fazla. Bir tek Dubai'den daha az galiba buraya yurt dışından gelenlerin sayısı, diyelim. Ama Türkiye'den gelenler, yani içeriden gelenler... Demek ki ne Birleşik Arap Emirlikleri'nde ne Brezilya'da ne de başka bir yerde, oraların halkları bu kadar iklim zirvesi meraklısı değilmiş.

Ö.M.: Evet, fakat KONDA'nın yaptığı son araştırmaya göre Türkiye'de halkın yüzde 90'ının COP31'den haberdar olmadığı ortaya çıkmıştı.

Ö.Ö.: Doğru doğru. İyi hatırladınız bunu.

Ü.Ş.: Ama bir yandan da iklim değişikliğine inanan ve bundan kaygı duyanların oranı çok yüksek, yüzde 80'lere yakın.

Ö.Ö.: Dolayısıyla biz de tam olarak o yorumu yapmıştık.

Ü.Ş.: Bu katılım, bir anlamda herkesin bu kadar merak etmesi, “Bir gideyim, göreyim” demesi iyi bir şey de olabilir.

Ö.M.: İyi tabii canım.

Ö.Ö.: İşin şu yönü tabii var: İnsanlar iklim değişikliğini artık bizzat günlük hayatlarında yaşıyorlar. Dolayısıyla buna dair kaygılar her yerde var. COP etkinlikleri ise kaçınılmaz olarak daha seçkinci yerler. Bu konuda çokça eleştiri de var. Mesela erişim sorunu... Küresel Güney de bunu sürekli dile getiriyor. Hatta buradaki etkinliklere sivil toplumun katılımı yine eleştiriliyor. İşin bu yönü de var. Dolayısıyla halkın tam olarak COP'un ne olduğunu bilmiyor olması bir yandan anlaşılabilir bir şey tabii.

Ü.Ş.: Bir de tabii Yeşil Bölge (Green Zone) var. Yeşil Bölge'ye gelenlerin, katılanların sayısını da yakında açıklarlar. Bitince açıklarlar herhalde. O da çok yüksektir diye tahmin ediyorum. Bu 14 bin kişinin 10 bini falan normalde Yeşil Bölge'ye gitmesi gereken katılımcılardır ama onlara buraya da girebilmeleri için badge verilmiş. Artık gelmezler, onu söyleyeyim size. Yani dün bitti o kısım. Bu turistik kısım, dün liderler zirvesiyle birlikte kapandı. Artık sakin sayılırız.

Ö.Ö.: O zaman sabahları 15-20 dakika daha uyuyabiliriz.