"Fosil yakıtlardan uzaklaşmayı tartışmayı bırakıp bu geçişi uygulamanın tam zamanı"

“Sevgili halkın seçilmiş temsilcileri, Antalya'ya hoş geldiniz. Bir dakika, yoksa burada değil misiniz?” diye devam ediyor. “Madem hepiniz COP31'e katılmaya zaman ayırmadınız, umarız bu mektubu okumaya birkaç dakikanızı ayırırsınız. Yaşadığımız iklim krizinde ülkelerinizin taşıdığı sorumluluk düşünüldüğünde en azından bunu yapabilirsiniz. Sevgili dünya liderleri, özellikle de gelişmiş ülkelerin liderleri, Antalya'ya gelmemeniz utanç verici.”

“Süper El Niño çoktan geldi ve biz hazır değiliz. Belli ki daha önemli işlerle meşgulsünüz. O hâlde halklarınızın yaşadığı son gelişmeleri size aktaralım.”

Gazze'de geçen pazar, zaten yerinden edilmiş 70 binden fazla ailenin, şiddetli yağışlarda derme çatma çadırlarının çökmesiyle barınaklarını ve eşyalarını kaybettiğini, üçü çocuk dört kişinin hayatını kaybettiğini anlatıyor.

Afrika'daki duruma da değiniyor. Senegal ve Mozambik'te topluluklar son aylarda şiddetli sellerle yıkıma uğradı. Honduras'ta aşırı kuraklık insanları su kullanımını kısıtlamaya zorladı.

“Sevgili liderler, bilim insanları süregelen El Niño'nun tarihin en güçlüsü olacağı konusunda sizi uyarmamış mıydı?” diyor.

Temmuz 2026'da güçlü Nuh-Nul Tayfunu'nun Çin'i vurmasıyla yüz binlerce insanın tahliye edilmek zorunda kaldığını hatırlatıyor. Avrupa'da ise bu yaz yaşanan aşırı sıcakların yaklaşık 50 bin kişinin ölümüne yol açtığının tahmin edildiğini belirtiyor.

“Bunlar buzdağının yalnızca görünen yüzü. Üstelik yaşananlar gelişmekte olan ülkelerle sınırlı değil. Hiç kimse 1,5 derece santigrat sınırını aştığımız bir dünyaya hazır değil” diyor.

Ardından ağustos ayında Nepal'de yaşanan, hepimizin tanık olduğu büyük felaketlerden birine değiniyor: “Nepal'i vuran ani sellerin ardından kaybolan 5 binden fazla insan için sorumluluk hissetmelisiniz.”

“Dayanışma adına verilen boş sözlerden fazlasına ihtiyacımız var. İhtiyaç temelli bir yaklaşıma ilerlerken uyum finansmanı üç katına çıkarılmalı. Gelişmekte olan ülkelerin ulusal uyum planlarını uygulayabilmesi için teknoloji transferi yapılmalı ve kapasiteleri geliştirilmeli. Bunlar keyfî talepler değil, yerine getirmeniz gereken yükümlülükler.”

Ve bütünüyle vurucu olan bu metin, çok çarpıcı bir cümleyle bitiyor:

“Sevgili halkın seçilmiş temsilcileri, bizi yüzüstü bırakmaktan vazgeçin, hemen harekete geçin!”

Ü.Ş.: Liderlerden ve bürokratlardan hakikaten hiç emin değilim. Burada bir grup insan, “Kazasız belasız atlatalım, bir an önce bitsin de gitsek” derdinde. Bunu net bir şekilde söyleyebilirim. Bir kısmı da kendi gündemini ön plana çıkarma peşinde. Bunların bir kısmı iyi, bir kısmı da ters gündemler.

Ö.M.: Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri.

Ü.Ş.: Nepal’de yaşananların sorumluluğunu üstlenerek burada hareket eden kaç kişi vardır gerçekten? Hiç emin değilim.

Ö.M.: Ben de. Ama şunu söylemek lazım: Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres, uluslararası alandaki son konuşmalarından birini, belki de son konuşmasını yapmıştır. Ocak ayında görevi bitiyor.

Ü.Ş.: Evet, zaten konuşmasını yaptıktan sonra salondan ayrılırken büyük alkış aldı. Guterres’i ayakta alkışladılar.

Ö.M.: Evet ama gerçekten de âcizane fikrim, ayakta alkışlanacak nitelikte bir konuşmaydı. Zaten genel tavrının bir uzantısıydı. Fosil yakıtlardan uzaklaşmayı, yani transition away meselesini bir tabu ya da çözülemeyecek bir sorun olarak görmekten vazgeçmenin zamanı çoktan geçti, diyor.

Dramatik bir konuşma yapmıştı. Şimdi burada, COP31'de, fosil yakıtlardan uzaklaşmayı tartışmayı bırakıp bu geçişi organize etmenin, finanse etmenin, maliyetini hesaplamanın ve en önemlisi uygulamanın tam zamanı olduğunu söylüyor. Asıl geçişi burada yapmalıyız, diyor.

İngilizcesiyle, “We must move from discussing the transition to organizing it, financing it and delivering it.”

Gayet önemli bir vurgu. Çok net, açık adımlar ve bir yol haritası gerekiyor. Brezilya'nın da dün sunduğu yol haritası bu açıdan çok önemli. Senin de belirttiğin gibi, ayakta alkışlanan, gerçekten önemli bir konuşmaydı.

Image

Bir de Greta Thunberg'den bahsetmek lazım. Bu işleri ilk başlatanlardan biri. Sen de daha Poznań'da kendisiyle konuştuğunda 15 yaşındaydı, değil mi?

Ü.Ş.: Evet, evet. Greta ile ilk röportaj yapanlardan biriyim ben.

Ö.M.: Diyarbakır'da.

Ü.Ş.: Açık Radyo için, evet.

Ö.M.: O da beş yıl sonra ilk defa katıldı ve STK’ların bülteninde de bahsedilen BAM toplantısına özellikle gelmiş olduğu biliniyordu ama yetişemedi. Senin ayrıntılı olarak belirttiğin trafik engelleri vs. dolayısıyla. Ancak orada, Agence France-Presse (AFP) muhabirinin de aralarında bulunduğu gazetecilere ayaküstü verdiği bir demeçte Greta Thunberg, “COP’ların hepsi yeşil badana sirklerine dönmüş durumda. Gerçeklik budur,” demiş. “Sevdiğimiz ne varsa ve sevdiğimiz kim varsa, hepsinin geleceği söz konusu,” diyerek gayet keskin bir konuşma da yapmış durumda.

Ü.Ş.: Evet, şimdi dün burada ne oldu, onunla kapatalım. Senin de biraz önce söylediğin gibi, fosil yakıtlardan uzaklaşmayla ilgili üst düzey bir toplantı vardı.

Aslında şöyle bakabiliriz: Pazartesi günü zaten açılış vardı. Dün ise COP31'in genel gündemi belli oldu. Burada neyin ağırlık kazanacağı ortaya çıktı. Çünkü dün üç önemli toplantı vardı.

Bunlardan biri, COP30 Başkanlığı'nın, yani Brezilya'nın, fosil yakıtlardan uzaklaşma yol haritasını sunduğu toplantıydı. Guterres'in de konuşma yaptığı, pek çok önemli liderin söz aldığı bir toplantıydı. Avrupa Birliği konuştu. Hatta Nijerya gibi önemli fosil yakıt üreticisi ülkeler de destek verdiklerini söylediler. Hindistan'ın da destekleyici bir konuşma yapmış olması ilginçti. Hindistan da söz alıp fosil yakıtlardan uzaklaşmayı desteklediğini söyledi. Biliyorsunuz, Hindistan özellikle büyük bir kömür tüketicisi olması nedeniyle bu tür girişimleri sürekli bloke ederdi. Bu bir tavır değişikliğinin işareti mi, başka bir şey mi, bunu takip edeceğiz. Önemli bir gelişme.

Almanya, Hollanda, İngiltere ve Avustralya zaten bu süreci destekliyordu.

Burada Türkiye'yle ilgili küçük bir not düşeyim. Türkiye'nin normal şartlarda COP31 Başkanı olduğu için daha üst düzeyde temsil edilmesi gerekirdi. Ancak İklim Değişikliği Başkanlığı'nın başkan yardımcısı düzeyinde temsil edildi. En azından bir bakan yardımcısının katılması gerekirdi. Bakan aynı zamanda COP Başkanı olduğu için kendisinin katılması tabii çok iyi olurdu.

Onun katılmaması ve André Corrêa do Lago'nun COP30 Başkanı olarak bu yol haritasını kendisine sunmaması önemli bir gösterge. Türkiye'nin bunu yeterince sahiplenmediği çok net biçimde görünüyor.

Ama bunun iki nedeni olabilir. Birincisi, Türkiye fosil yakıtlardan uzaklaşma yol haritasını sahiplenmek istemiyor olabilir. İkincisi, Brezilya bu yol haritasının sahipliğini bırakmak istemiyor olabilir. Yani Türkiye'nin çok üst düzeyde temsil edilip kendilerinden rol çalmasını istememiş de olabilirler. Bu konuda hiçbir duyumum yok, onu söyleyeyim. Sadece tahminde bulunuyorum. Ama Türkiye'nin normal şartlarda burada Murat Kurum ya da en azından bir bakan yardımcısı düzeyinde temsil edilmesi gerektiğini düşünüyorum.

Hemen bu toplantının ardından elektrifikasyonla ilgili bakanlar diyaloğu yapıldı. Burada mesela Bakan Yardımcısı Fatma Varank konuştu. Türkiye bakan yardımcısı düzeyinde temsil edildi.

Yani COP30 Başkanlığı'nın fosil yakıtlardan çıkış yol haritası gündeminin üzerine COP31 Başkanlığı'nın elektrifikasyon gündemi geldi.

Aynı anda ya da hemen ardından, cover decision, yani örtü karar veya çerçeve karar dediğimiz kararla ilgili bir diyalog toplantısı yapıldı. Bir dinleme toplantısıydı. Orada da çeşitli taraflar görüşlerini aktardılar.

Dolayısıyla bu üç konu, yani fosil yakıtlar, elektrifikasyon ve cover decision meselesi, buradaki en kritik üç nokta gibi görünüyor.

Tabii ne eksik diyeceksiniz? Birincisi BAM eksik. BAM'ı, yani adil geçiş mekanizmasını, hâlâ sivil toplum gündemde tutuyor. Bununla ilgili üst düzey bir sahiplenme şimdilik yok. Adil geçiş mekanizmasıyla ilgili ne COP31 Başkanı'ndan ne de müzakere başkanlığını yürüten Avustralya'dan üst düzey bir açıklama duyduk. Böyle bir etkinlik de yapılmadı. En azından şimdilik yok.

Finansman konusunda, özellikle adaptasyon finansmanının üç katına çıkarılması konusunda, gelişmiş ülkeler tarafından bir ayak sürüme söz konusu oldu. Bunun gündemi ne kadar belirleyeceğini göreceğiz. O da henüz çok net değil.

Bir de dün Açık Gazete'de konuşmuştuk, bu overshoot meselesi, yani 1,5 derecenin aşılması meselesinin ne kadar gündeme getirileceği konusu var.

Image

Dün Murat Kurum'un konuşma yaptığı iki önemli etkinlik vardı. Birincisi, COP Circle diye, COP21'den bu yana görev yapmış COP başkanlarının çoğunun bir araya geldiği özel bir etkinlikti. Murat Kurum hem orada konuştu hem de daha sonra Avustralyalı müzakere başkanı Chris Bowen'la birlikte bir basın toplantısı düzenledi.

Hem konuşmasında hem de basın toplantısında fosil yakıtlar, elektrifikasyon ve 1,5 derecenin aşılması konusunda olumlu bir dil kullandı. Bunları dile getirdi. Pazartesi günkü açılış konuşmasında bunlardan söz etmemişti. Biz de bunu burada eleştirmiştik. Ama dünkü konuşmalarında ve basın toplantısında verdiği cevaplarda bu konulara değindi.

Hatta basın toplantısında New York Times muhabiri bir soru sordu. Murat Kurum bu soruya cevap verirken Türkiye'nin yenilenebilir enerjiyi en fazla kullanan ülkelerden biri olduğunu, yatırımlarını artırdığını söyledikten sonra sözlerini şöyle bağladı: "Bu zaten fosil yakıtlardan çıkış demek."

Biliyorsunuz, burada kelimeler çok önemli. Fosil yakıtlardan "çıkış" dememek için "uzaklaşma" diye bir kelime uyduruldu. Herkes "uzaklaşma" diyor, biz de artık öyle diyoruz. Transition away.

Ama Bakan, COP31 Başkanı, doğrudan "çıkış" dedi mesela. Burada ilginç bir durum var. Murat Kurum'un doğaçlama konuştuğunda biraz daha ilerici bir dil kullandığı gibi bir anlam da çıkarılabilir buradan.

Ama bugün liderler zirvesinde yapacağı konuşma önemli. Bakalım nasıl bir dil kullanacak, onu da göreceğiz.

Sonuç olarak buradaki başlıklar şimdilik böyle. Altı yedi önemli başlık sayabiliriz.

Ö.M.: Bir de pardon, ufak ama önemli bir ilavede bulunmak istiyorum. Anadolu Ajansı'nda ve başka yerlerde de vardı. Dün sabah erken saatlerde Anadolu Ajansı'nın bildirdiğine göre Cumhurbaşkanı Erdoğan, Gabar'da iki yeni sahada daha petrol keşfedildiği müjdesini verdi. İki yeni sahada petrol keşfedildiğini belirtti.

Ü.Ş.: Uluslararası basına nasıl yansıdı bu, biliyor musunuz? Yani her yerde, “COP'un açılış gününde Cumhurbaşkanı Erdoğan böyle bir açıklama yaptı,” diye. Tam gazetecilere malzeme tabii bu. 

Ö.M.: Evet, mükemmel zamanlama. 

Ü.Ş.: Yani gerçekten mükemmel zamanlama.

Ö.M.: Zamanlama ama aynı zamanda da büyük bir ironi.

Ü.Ş.: O açıdan diyorum zaten. Yani mükemmel zamanlama. COP'un açıldığı gün bu açıklama yapılıyor. Gabar'da petrol bulunduysa dün mü bulundu yani?

Ö.M.: Evet, dün yaptığı açıklamada, “2027 yılının ikinci yarısında bölgedeki günlük üretimimiz 100 bin varil barajını aşacak,” diye müjde veriyor. “Bugünkü karşılığıyla bu, ekonomimize yılda 4,4 milyar dolarlık bir katkı demek,” diyor Erdoğan. Yani daha önce bugün söylediğimiz bütün ilkelerin tam zıddı.

Ü.Ş.: Evet, yani şunu söyleyebilirler tabii bir yandan: “Biz aslında fosil yakıtların kullanımını azaltıyoruz.” Çünkü millî enerji planında da onu diyorlar ya. Geçen hafta açıklanan planda özellikle petrol tüketimini 2040'a kadar yarıya düşürme gibi bir hedef var. Yarıya mıydı? Şimdi tam önümde yok ama epey düşürme gibi bir hedef var.

Dolayısıyla şunu söyleyebilirler mesela: “Biz buradan yerli petrol çıkaracağız. Enerji bağımsızlığı diyorlar ya, bu sayede ithal petrolü azaltacağız.” Ama tabii böyle bir şey söylemiyorlar ve bunu doğrudan doğruya petrol tüketimini artıracak bir dille açıklıyorlar.

Dolayısıyla COP sırasında bir fosil yakıt müjdesi vermek gerçekten büyük bir ironi ve hiç tutarlı değil maalesef. Bu, Türkiye'nin COP31 Başkanı olarak elini de maalesef güçlendirmiyor.

Ö.M.: Evet, bugünkü konuşmasında nasıl bir açıklama yapacak?

Ü.Ş.: Bakalım, evet, merakla bekliyoruz.

Ö.M.: Evet, bu şekilde de bitiriyoruz.

Ü.Ş.: Bitiriyoruz, evet. Artık zaten her gün bu şekilde konuşuyoruz. Yarın tekrar görüşürüz.

Ö.M.: Görüşmek üzere, hoşçakalın.

Ü.Ş.: Hoşçakalın.