Apaçık Radyo

COP31’de son düzlük: Müzakereler tıkanıyor, gerilim artıyor

18 Kasım 2026

Ümit Şahin ve Ömer Madra Açık Yeşil'de, COP31'in son günlerine girilirken müzakerelerde artan gerilimi, çerçeve karar taslağına yönelik itirazları, adil geçiş mekanizmasındaki tıkanıklığı ve Türkiye'nin Günün Fosili mansiyonu almasına yol açan tartışmaları değerlendiriyor; fosil yakıtlardan çıkış yol haritalarının geleceğini ve zirvenin uzama ihtimalini ele alıyorlar.

Ümit Şahin: Apaçık Radyo'da Açık Yeşil başlıyor. Ben Ümit Şahin.

Ömer Madra: Ben de Ömer Madra.

Ü.Ş.: Bugün yine COP31'den canlı yayındayız. Ben alandan, Medya Center'daki Apaçık Radyo stüdyosundayım, ortalık sakin. Ömer abi, sen döndün.

Ömer Madra: Dün döndüm.

Ü.Ş.: Evet. Bu arada senin sesini bayağı az duyuyorum.

Ö.M.: Biraz daha yüksek konuşursam faydası olur mu?

Ü.Ş.: Biraz oluyor, evet. Tamam. Buralar sakin sayılır. Herkes artık yorgunluktan perişan durumda. Delegasyonlar gerçekten feci yorulmuş durumdalar. Genel olarak katılımcılar arasında hastalık da çok yaygın. Ben de dahil olmak üzere herkes yorgunluktan hastalandı. Ortada çok fazla COP turisti de kalmadı. Tabii ilk hafta daha kalabalıktı.

Son üç güne girdik. Bir yandan ortalık sakinleşirken diğer yandan heyecan ve gerginlik artıyor. Bunun en önemli nedeni çerçeve karar (cover decision) meselesi. Diğer müzakere başlıklarında da ciddi bir gelişme yok. Özellikle adil geçiş mekanizması, azaltım çalışma programı ve finansman konularında son üç güne girerken ciddi bir ilerleme kaydedilemediği için gerginlik artmaya başladı.

Biraz sonra çerçeve karar sürecinin nasıl gittiğinden daha detaylı bahsedeceğim. Pazartesi günü taslak açıklanmıştı, bugün Çarşamba. Bu akşam ya da yarın sabah ikinci taslağın açıklanması bekleniyor.

Bu arada yeni gelişmeler de oldu. Dün iki oturum halinde ülkelerin, yani tarafların görüşleri dinlendi. Muhtemelen yeni yazılı görüşler de sunuldu. Bunlara göre taslak yeniden düzenlenecek. Ondan sonra işin nereye gideceğini göreceğiz. Ama o kadar az zaman kaldı ki bütün bunların üç gün içerisinde çözülmesi gerekiyor.

Bugün bir de divan toplantısı var. Bunu duydunuz mu bilmiyorum.

Ö.M.: Evet, divanın bir kısmını daha önce izleme imkânı bulmuştuk galiba, değil mi? Yoksa ilk mi?

Ü.Ş.: Yok, ilk bugün olacak. Sanırım saat 17:00'de başlayacak.

Aslında bu divan meselesinin nereden çıktığını konuşmak lazım. Normalde COP sürecinde böyle toplantılar yapılması zorunlu değil. Bütün tarafların eşit şekilde, yuvarlak masa etrafında bir araya geldiği, herkesin söz aldığı, güven artırıcı bir ortamda sorunların nasıl çözülebileceğinin tartışıldığı bir katılımcılık mekanizması.

Yanlış hatırlamıyorsam bunu ilk defa Birleşik Arap Emirlikleri, "Majlis" adıyla uygulamıştı. Ertesi yıl Bakü'de Azerbaycan "Kurultay" yaptı. Geçen yıl böyle bir toplantı olmadı. Bu yıl Türkiye "Divan" yapmaya karar verdi.

Ama ben bu isim seçimini de düşündüm. Birleşik Arap Emirlikleri "Majlis" adını kullanınca biz "Meclis" adını kullanamadık. Aslında meclis demeleri gerekirdi. Divan buraya uymuş mu, çok emin değilim. Divan-ı Hümayun'u mu kastediyorlar acaba?

Ö.M.: Yüce Divan. Osmanlı İmparatorluğu'nu biraz hatırlatıyor.

Ü.Ş.: Birazcık mı? Osmanlı İmparatorluğu'nun Divan-ı Hümayun'u kabine değil mi?

Ö.M.: Evet, Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı bir divan.

Ü.Ş.: Padişahın başkanlık ettiği, vezirlerin, nazırların katıldığı bir yapı değil mi? Aslında meclisten, kurultaydan çok farklı bir şeyi ima ediyor. Niye divanı seçtiler diye epey düşündüm. Üstelik başkanlık yapan da bakan, padişah değil. Dolayısıyla bence çok iyi bir seçim olmamış. Keşke "Şura" deselerdi.

Ö.M.: Evet, ben de onu söyleyecektim. Şura gayet uygun bir isim olabilirdi ama divan pek olmamış.

Ü.Ş.: Evet, divan biraz abartılı kaçmış. Neyse, bugün divan toplantısı olacak. Bakalım ne konuşacaklar. Büyük ihtimalle yine konuşmalarla sınırlı kalacak çünkü asıl meseleler çözülmeden duruyor.

Bu arada dünün önemli haberi, Türkiye'nin Günün Fosili ödülünde mansiyon kazanması oldu. Onu görmüş müydün Ömer abi?

Ö.M.: Evet. Hem dün, hem de bugün sabah biraz değindik.

Ü.Ş.: Günün Fosili ödülü Avrupa Birliği'ne gitti. Türkiye ise mansiyon aldı. Avrupa Birliği'ne verilmesinin nedeni, iklim finansmanı konusunu her zamanki gibi sulandırmaya devam etmesi. Bu beklenebilecek bir sonuçtu.

Türkiye'ye ise hiç beklemediğimiz bir yerden mansiyon geldi. Murat Kurum'un iki gün önce adil geçiş mekanizmasıyla ilgili bakanlar toplantısının açılışında yaptığı konuşma gerekçe gösterildi.

Türkiye'nin BAM'a, yani sivil toplumun Belém-Antalya Mekanizması adını verdiği adil geçiş mekanizmasına müdahale ettiği gerekçesiyle bu mansiyon verildi.

Şimdi, tarafların görüşlerini dinlemek üzere bir toplantı yapılıyor. Normal bir müzakere süreci. Bunun girişinde COP Başkanı Murat Kurum, daha kimseyi dinlemeden şöyle söylüyor: "Burada yeni yapılardan çok mevcut imkânları birbirine daha iyi bağlayan bir sistem oluşturmak kıymetli olacaktır." Bu cümle çok önemli. Çünkü bütün mesele, mevcut çalışma programının devam edip etmeyeceği ya da yeni bir mekanizma kurulup kurulmayacağı. Gelişmekte olan ülkeler ve sivil toplum yeni bir mekanizma istiyor. Batılı ülkeler ise buna pek sıcak bakmıyor.

Murat Kurum'un sözleri de bu ikinci görüşe yakın bir açıklama olarak anlaşıldı. Tam olarak bunu mu demek istedi, bilmiyorum ama öyle görünüyor. "Yeni yapılardan çok mevcut imkânları birbirine daha iyi bağlamak" çok net bir ifade değil. Ancak Climate Action Network International (CAN International) bunu Belém-Antalya Mekanizması'na karşı çıkmak olarak yorumladı.

Ödül gerekçesinde şöyle deniyor: "Müzakereyi kolaylaştırmanın alışılmadık bir yolu bu: Ülkelerin müzakere ettiği kurumu küçümseyerek söze başlamak. 120'den fazla gelişmekte olan ülke güçlü bir adil geçiş mekanizması çağrısında bulunabilir. Başkanlığın görevi dinlemek ve tarafların iddialı bir anlaşmaya varmasına yardımcı olmaktır. Birileri dinleme kısmını atlamış gibi görünüyor."

Bayağı ağır bir eleştiride bulunuyorlar. Bu da Türkiye'ye hiç beklemediği bir yerden Günün Fosili mansiyonu getirdi.

Ö.M.: Evet, bir daha söylersek COP31 Başkanı Murat Kurum, yeni yapılar oluşturmak yerine mevcut kaynakları birbirine daha iyi bağlayan bir sistem kurmanın daha uygun olacağını söyledi. Üstelik bunu, bakanlar henüz yerlerine oturmuşken, müzakereler başlamadan dile getirdi.

Ü.Ş.: Evet. Murat Kurum neden böyle bir şey yaptı, bilmiyorum. Önceden düşünülmüş ve karar verilmiş bir hareket miydi? Bana pek öyle gelmiyor. Ama öyle olmasa bile başkanın bu konularda çok dikkatli olması gerekiyor. Çünkü başından beri bütün işlerinin tarafları dinlemek olduğunu söylüyorlardı. O açıdan doğru bir açıklama olmamış.

Bu arada benim bir yorumum var Ömer abi, bilmem katılır mısın? Bu mansiyonla beraber Türkiye'nin bir Ek-I ülkesi olduğu artık kesin olarak ortaya konmuş oldu diye düşünüyorum.

Neden? Türkiye'nin Ek-I meselesini kısaca hatırlatmak gerekirse, Türkiye iklim değişikliği rejimi içerisinde gelişmiş ülke olarak görünüyor. Çünkü 1992'de ilk çerçeve sözleşme hazırlanırken OECD üyesi olduğu için gelişmiş ülkelerin yer aldığı Ek-I listesine kondu. O zamandan beri de çok istemesine rağmen bu listeden çıkamadı. Çünkü çıkması için konsensüs gerekiyor.

Türkiye, 2021'de Paris Anlaşması'na taraf olurken tek taraflı bir bildirim yaparak gelişmekte olan ülke olarak taraf olduğunu açıkladı. Yani kendisini hâlâ gelişmekte olan ülke olarak görüyor. Ancak hiçbir gelişmekte olan ülke grubunun içerisinde değil. G77'de ya da diğer gelişmekte olan ülke gruplarında yer almıyor.

COP31'in Türkiye'de yapılacağı kesinleştiğinden beri, yaklaşık bir yıldır bunun bir Batı ülkeleri COP'u, dolayısıyla Ek-I ülkeleri COP'u olacağını söylüyordum. Üstelik Türkiye, Avustralya ile birlikte başkanlığı üstleniyor. Bunun bir azaltım COP'u olacağını, fosil yakıtlardan uzaklaşmanın temel meselelerden biri haline geleceğini düşünüyordum.

Ama mesele bunun da ötesine geçti. Türkiye her yerde Batı ile birlikte davranmaya başladı. Avustralya ile uyum içerisinde çalışmasının bir parçası olarak, bakanın adil geçiş konusunda söyledikleri de Avrupa Birliği'nin yaklaşımına yakın. Biraz sonra konuşacağımız çerçeve karar konusunda da benzer bir durum var.

Dolayısıyla Türkiye, kendi kendine Ek-I ülkesi olduğunu artık itiraf etmiş oldu. Hayırlı olsun diyorum.

Ö.M.: Evet, çok ilginç bir durum. Ödülün gerekçesinde de "Müzakereyi kolaylaştırmanın alışılmadık bir yolu bu" deniyor. Yani ülkelerin müzakere ettiği kurumu küçümseyerek işe başlamak. 120'den fazla gelişmekte olan ülke güçlü bir adil geçiş mekanizması çağrısında bulunurken başkanlığın görevi dinlemek ve tarafların iddialı bir anlaşmaya varmasına yardımcı olmak. Ama birileri dinleme kısmını atlamış gibi görünüyor.

Ü.Ş.: Şimdi biraz neler olup bittiğine daha ayrıntılı bakalım. Dün çerçeve karar taslağının ikinci versiyonu çıkmadı. Bugünkü divan toplantısından sonra ya da yarın sabaha doğru açıklanmasını bekliyoruz.

İşin en heyecanlı kısmı bu. Çünkü önceki gün ve dün yapılan toplantılarda taslak metin ülkeler tarafından çok ağır eleştirilere maruz kaldı. Hatta taslağın hazırlanma biçimine yönelik usul eleştirileri bile yapılıyor.

Dün Açık Gazete'de konuşmuştuk. Ben bu kadar maksimalist bir metinle çıkılmasını doğru bulduğumu söylemiştim ama benim gibi düşünenlerin sayısı az galiba.

144 maddelik bir metin. Buna "shopping list", yani alışveriş listesi diyorlar. Her şeyi içine doldurmuşsunuz diye eleştiriyorlar.

Ancak dünkü toplantıda da ortaya çıktı ki özellikle Arap Grubu ve birkaç ülke daha azaltıma ilişkin belli başlı konuları metinden tamamen çıkarmaya çalışıyor.

Örneğin 35'e 35 elektrifikasyon hedefine çok ciddi itirazlar var. Hatta bazı ülkeler elektrifikasyonun kendisine karşı çıktıklarını söylüyor.

Arap Grubu bütün yol haritalarına karşı çıkıyor. Fosil yakıtlardan uzaklaşma, ormansızlaşma ve 1,5 dereceyle ilgili üç yol haritasının tamamına karşılar. Uluslararası Adalet Divanı'nın (ICJ) görüşünün anılmasına kesinlikle karşı çıkıyorlar. IPCC'nin anılmasına da karşılar.

Yani aslında geriye hiçbir şey kalmayacak.

Ama hep karşı çıkanları söylüyorum, savunanları da söylemek lazım. Savunanlar da az değil. Türkiye ve Avustralya'nın hazırladığı bu metni Avrupa Birliği, İsviçre, Kore, Yeni Zelanda, Kosta Rika, Guatemala, bütün ada ülkeleri grubu AOSIS, Vanuatu, Tuvalu, Fiji, Marshall Adaları, en az gelişmiş ülkeler, Kenya, Butan, Kongo Cumhuriyeti ve daha pek çok ülke savunuyor. Hatta metne eklemeler yapılması gerektiğini söyleyen ülkeler de var.

Burada ciddi bir taktik savaşı izleyeceğiz. İkinci taslak çıktığında sonucun nereye gideceğini göreceğiz.

Ben maksimalist bir metinle başlanmasını şu açıdan doğru bulmuştum: Normalde çerçeve karar taslağının pazartesi günü, yani ikinci haftanın ilk gününde açıklanması erkendir. Genellikle bugünlerde çıkması beklenirdi. Çünkü başkanlığın önce ülkelerle ikili görüşmeler yaparak metinde ne istediklerini anlamaya çalışması gerekir.

Ama bence özellikle Avustralya'nın taktiği farklıydı. Bunun yerine önce sözlü, sonra yazılı görüşleri aldılar ve hepsini derlediler. Bence biraz da yapay zekânın yardımı olmuş olabilir. İçerisinde tekrarlar bulunsa da oldukça düzenli bir ana taslağı pazartesi günü çıkarmayı başardılar.

Böylece ilk taslağa ilerici ülkelerin istediği her şey girmiş oldu. Elektrifikasyondan fosil yakıtlara, overshoot meselesinden, yani 1,5 derece sınırının aşılmasından bilime ve IPCC'ye yapılan referanslara kadar her şey metnin içinde.

Şimdi bundan sonra ülkeler bunları çıkarttırmaya çalıştığında, hangi maddenin kimin yüzünden çıkarıldığı belli olacak. Eğer bütün bunlar kapalı kapılar ardındaki ikili görüşmelerle yapılsaydı ve bugün karşımıza içerisinde hiçbir ciddi maddenin bulunmadığı bir ilk taslak getirilseydi, bunun sorumlusu Türkiye ve Avustralya olacaktı.

Bu açıdan başkanlıkların kendi pozisyonlarını korumak için böyle bir yöntem izlediğini düşünüyorum. Ama bunun başka bir faydası daha var. Her şeyi de çıkaramazlar.

144 maddelik bir taslak var. Arap Grubu, "Tamamen reddediyoruz" diyor. Ama böyle bir şey mümkün değil. En sonunda başkan, "Benim otoritemi mi sorguluyorsunuz?" deme hakkına sahip. Usul kurallarında da bu var.

Ö.M.: Usul.

Ü.Ş.: Evet, usul kuralları. Eğer tamamen karşı çıkılırsa başkan güven oylaması isteyebilir. Burada başkana güven oyu verilmemesi mümkün değil.

Dolayısıyla diğer ülkeleri sıkıştırmak için böyle bir taktik izlediklerini düşünüyorum. Umarım haklı çıkarım.

Tabii sonunda tamamen kuşa dönmüş bir taslak çıkma ihtimali de az değil. Ama öyle olursa başkanlıklar kendilerini çok zor durumda bırakmış olacaklar. İlk taslakta bu kadar kapsamlı bir metin çıkarıp ikinci taslakta hiçbir şeyin olmadığı bir metne doğru giderlerse ciddi eleştirilerle karşılaşacaklar.

Bence kendilerini biraz daha ilerici bir pozisyona sıkıştırmış oldular. Ama göreceğiz. Bu benim yorumum.

Ö.M.: Evet, dünkü açıklamalarda da hesap verebilir yönetim, anlamlı katılım ve kaynaklar olmadan mekanizmanın başka bir diyalog ve raporlama döngüsüne dönüşme riskiyle karşı karşıya olduğu eleştirisi vardı, doğru çevirebildiysem. Bunun nereye gideceğini bilmiyoruz.

Bir şey daha ekleyeceğim. İşlerini kaybetmekten endişe eden işçiler, artan faturalarla karşı karşıya olan aileler ve ekonomik değişimi yönetmeye çalışan topluluklar pratik desteğe ihtiyaç duyuyor. Muhtemelen bir sonraki rapor, neden hâlâ bu desteği alamadıklarını açıklayacak ve o rapor da başka bir web sitesinde yayımlanacak.

Yani mevcut kaynakları sadece birbirine bağlamak temel soruları cevapsız bırakıyor: Kim hesap verecek? Kim söz hakkına sahip olacak? Destek nereden gelecek?

BAM, yani Belém-Antalya Mekanizması, özünde insanlara hayatlarını şekillendiren kararlarda söz hakkı vermekle ilgili. Belém bir söz verdi, Antalya bunu tutmalı.

Müzakereler devam ederken "meddling" mi diyorlar?

Ü.Ş.: Evet, BAM'a müdahale gibi bir anlamı var.

Ö.M.: Adil Geçiş Çalışma Grubu, Türkiye'nin COP31 dönem başkanlığı açısından da tartışmalı bir durum yarattığını söylüyor.

Ü.Ş.: Çok az zamanımız kaldı. Birkaç gelişmeden daha bahsedeyim.

Dün bazı ülkeler fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik ulusal yol haritalarını açıklayacaklarını duyurdular. Danimarka ve Portekiz bunlardan bazıları. Sanırım onlar açıkladı. İrlanda, Lüksemburg ve İspanya ise 2027'de açıklayacaklarını söylemiş.

Biz de geçenlerde Türkiye'nin şu anda açıklayamasa bile İspanya gibi "2027'de açıklayacağız" demesi gerektiğini söylemiştik. Ama Türkiye bu konularda inanılmaz tutuk, malum.

Fosil yakıtlardan uzaklaşma ifadesinin tarihçesini de hatırlamak lazım. Aslında kömürü savunmak için ortaya atılmış bir ifadeydi. Çok ilginç bir hikâye. Dikkatleri kömürden bütün fosil yakıtlara çekmek için yapılmıştı. Hindistan'ın girişimiydi ama neyse ki sonuçta olumlu bir yere vardı.

Elektrifikasyonu destekleyen ülke sayısının da muhtemelen 60'a ulaştığı söyleniyor. Etiyopya, Kenya, Uganda, Togo ve Zambiya, Afrika Grubu içerisinden 35'e 35 hedefini desteklediklerini açıklayan ülkeler. Avrupa Birliği'nin de katılmasıyla sayının şu anda 50-60 civarında olabileceği söyleniyor.

Bunun dışında çeşitli yeni finansman taahhütleri var ama bunlar o kadar küçük ki okumayacağım. Örneğin Danimarka bir fona 100 milyon avro vermiş. 300 milyar doların yanında bunlar devede kulak kalıyor. Tabii 300 milyar dolar da ortada yok.

Bu arada burada hasta olmayan kalmadı.

İkinci Küresel Durum Değerlendirmesi'nin, yani GST2'nin lansmanı da bugün saat üçte yapılacak.

Küresel durum değerlendirmesiyle ilgili iki kritik mesele var. Birincisi IPCC. Bilimin rehberliğinin burada açık biçimde yer alması gerekiyor. Arap Grubu yine bunu engellemeye çalışacaktır.

İkincisi de Brezilya'nın, Lula'nın önerdiği üç yol haritasının sürece dahil edilmesi meselesi. Bu da bugün tartışılacak. Ben izlemeye çalışacağım.

Bu önemli çünkü fosil yakıtlardan uzaklaşma, GST1'de, yani Birinci Küresel Durum Değerlendirmesi'nin içerisinde yer alıyor. 2023'te yayımlanan Dubai kararında bulunuyor.

Küresel durum değerlendirmeleri beş yılda bir yapılıyor. İkincisi 2028'de gerçekleştirilecek. Dolayısıyla fosil yakıtlar meselesi ikinci değerlendirme sürecine taşınmazsa, 2028'deki kararda yer almayabilir.

Böyle olursa fosil yakıtlardan uzaklaşma gündemden düşebilir. Çünkü Paris Anlaşması'nda fosil yakıtlar açıkça yer almıyor. Fosil yakıtlardan uzaklaşma ifadesi yalnızca Birinci Küresel Durum Değerlendirmesi kararında bulunuyor.

Bu yüzden konunun ileriye taşınması gerekiyor.

Çin ve bazı diğer ülkelerin bunu desteklememesinin arkasında da bu olabilir. Sanki "İki yıl daha dursun, sonra gündemden düşsün" istiyorlar gibi görünüyor.

Çin'in 2028'deki COP'a ev sahipliği için aday olmamasını da daha önce konuşmuştuk. Bunun arkasında Trump'la arasını bozmamak istemesinin olabileceği yorumları yapılıyor.

2028'deki COP, ABD seçimlerinin hemen öncesine ya da sonrasına denk geliyor. Trump'ı daha fazla kızdırmak istememiş olabilirler diye bir yorum duydum. Doğru mudur bilmiyorum. Beş yaşındaki bir çocukla uğraşır gibi uğraştıkları için böyle düşünüyor olabilirler.

Ö.M.: Antalya'daki müzakereler uzayabilir mi?

Ü.Ş.: Kesinlikle. Cuma akşamı biterse aşırı şaşırırım.

Bugün çarşamba ve birkaç küçük madde dışında çözülme yoluna girmiş görünen hiçbir mesele yok. Belém-Antalya Mekanizması kolay görünüyordu ama o da kötüye doğru gidiyor.

Dolayısıyla cuma akşamı bitmesi büyük sürpriz olur. Muhtemelen cumartesiye uzar, hatta kesin diyebilirim ama göreceğiz.

Ö.M.: Evet, The Guardian'da da görüşmelerin bu hafta uzayabileceği yazılmıştı. Avustralya'nın İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı, müzakerelerin başkanı Chris Bowen da bundan söz etmişti. İçeriden gelen değerlendirmelere göre bir sonraki taslağın hızla çıkması beklenmiyor ve görüşmeler uzayabilir.

Ü.Ş.: Evet, büyük ihtimalle. Ben pazar günü dahil buradayım. Uzarsa da izlemeye devam edeceğim.

Ö.M.: Evet, yakından izleyeceğiz. Bir an önce iyileş ki devam edebilesin. Cumartesi, pazar bunları yorumlamayı sürdürelim.

Ü.Ş.: Peki.

Ö.M.: Çok teşekkürler. Görüşmek üzere Ümit.

Ü.Ş.: Hoşçakalın.

Benzer İçerikler

Ümit Şahin'le COP31 | 16 Kasım 2026
16 Kasım 2026
Ömer Madra, Özdeş Özbay, Ümit Şahin
Ümit Şahin'le COP31 | 17 Kasım 2026
17 Kasım 2026
Ömer Madra, Özdeş Özbay, Ümit Şahin
“Küresel ısınma giderek güçleniyor"
4 Kasım 2026
Ömer Madra, Ümit Şahin
Laga luga mı, fosil yakıtlardan çıkış mı? - COP31 Özel Yayını Şimdi

COP31'de neler konuşuluyor, hangi kararlar alınıyor? Resmî müzakerelerden alternatif zirvelere, iklim hareketinin seslerinden gezegenin geleceğini belirleyecek tartışmalara, Antalya'dan gelişmeleri COP31 Özel Yayını'nda takip ediyoruz.

  -     
● Canlı Yayın
—
Şimdiki
—
Sıradaki
—
Sıradaki
—
Sıradaki