Tanyeli Sabuncu: “Fosil yakıtlardan çıkışı metinden çıkarıp karbon yakalamayı çözüm diye sunmak çok sorunlu!”
COP31’in son gününde İklim Ağı’ndan Tanyeli Sabuncu ile adil geçiş mekanizmasının geleceğini, fosil yakıtlardan çıkış hedefinin karar taslağından çıkarılmasını, karbon yakalama teknolojilerine verilen rolü ve kapalı kapılar ardında süren müzakerelerdeki şeffaflık sorunlarını değerlendiriyoruz.
İlksen Mavituna: Evet, hemen geri döndük yayına. COP31 alanından yayınımızı sürdürüyoruz. Az önce de söylediğim gibi, WWF-Türkiye İklim ve Enerji Danışmanı ve İklim Ağı temsilcisi Tanyeli Sabuncu bizimle birlikte. Ortak yayınımızda ikinci kez konuğumuz oluyor.
11 Kasım'dan bugüne dokuz gün geçti. Konuşacak çok şey var. Tanyeli, özellikle ilk taslaktan sonra bir süre umut verici gelişmeler yaşandı. Ancak bu sabahki toplantıda bizi biraz oyaladılar galiba. Bütün süreç boyunca yaşananların ardından böyle bir metinle karşılaşmak da düşündürücü. Çok fazla dalgalanma yaşandı. Peki, şu anda ne oluyor, ne bekliyoruz? Nasıl bir noktadayız? Önce bunu değerlendirelim. Tekrar hoş geldin.
Tanyeli Sabuncu: Hoş bulduk. Beni tekrar konuk ettiğiniz için çok teşekkür ederim.
Şu anda metnin bir sonraki versiyonunu bekliyoruz. Muhtemelen bu, son versiyon olacak. Bundan sonra yalnızca küçük değişiklikler yapılacağını tahmin ediyorum ama hep birlikte göreceğiz.
Normal şartlarda COP'un bu akşam kapanması gerekiyor. Ancak dün akşam yayımlanan taslak metinden bu yana görüşmeler tamamen kapalı kapılar ardında devam ediyor.
Dün akşam Adil Geçiş Çalışma Programı kapsamında oluşturulması planlanan mekanizmaya ilişkin bir taslak da yayımlandı. Şimdi bu konuda bakanlar düzeyinde bir yuvarlak masa toplantısı yapılacak. Orada neler konuşulacağını göreceğiz. Adil geçiş, COP31'den beklenen en önemli çıktılardan biri. Bakalım nasıl kararlar alınacak.
Özdeş Özbay: Aslında bu karar daha önce alınmıştı. Türkiye'ye bir tür ev ödevi verilmişti. Bir yıl boyunca çalışma grupları kuruldu, birçok toplantı yapıldı ve konu Bonn'da da görüşüldü. Ancak şu anda taslak metinde buna ilişkin somut bir düzenleme yok.
T.S.: Yani şu anda aslında geçen hafta...
İ.M.: Evet, çok özür diliyoruz. Yayında bir kesinti yaşandı. Mobil stüdyodan yayın yaptığımızı hatırlatalım. Zaman zaman internet bağlantısıyla ilgili sorunlar yaşıyoruz. Kusura bakma. Tam taslakla ilgili bir şey söylüyordun. Özdeş, sen de Bonn'a atıfta bulunarak bir soru sormuştun. Sorunu tekrar yöneltebilir misin?
Ö.Ö.: Aslında Türkiye'ye bir ev ödevi verilmişti. Adil geçiş mekanizmasının kurulmasına ilişkin karar COP30'da alınmıştı. COP31'de ise bu mekanizmanın içeriğinin somut olarak belirlenmesi gerekiyordu. Bonn'da bile bu konu görüşülmüştü.
T.S.: Evet, Bonn'da konuşuldu.
Ö.Ö.: Bonn'un ne olduğunu da belki hatırlatmak gerekiyor.
T.S.: Bonn'da COP'a hazırlık amacıyla düzenlenen oturumlar yapılıyor. Tarafların bu toplantılarda bir araya gelerek karar taslağını hazırlamaları bekleniyordu. Ancak Bonn'daki görüşmelerde bu hedeften oldukça uzak kalındı.
Herkes kendi görüşlerini ve taleplerini ortaya koydu. Sonuçta çok kapsamlı bir metin oluştu. Buna önce "Konuşulan seçenekler" dediler. Ancak bunlar seçeneklerden çok, üzerinde konuşulan unsurların bir araya getirildiği geniş bir çerçeveydi.
Geçen hafta mekanizmanın kurumsal yapısı ve işlevleri konusunda tarafların pozisyonları birbirine biraz daha yaklaşmış görünüyordu. Bir uzlaşma noktasına doğru ilerledikleri izlenimi vardı.
Şimdi önümüzde üç seçenek bulunuyor.
Birinci seçenek, mekanizmanın ölü doğması. Çünkü bazı taraflar şöyle bir yaklaşım benimsiyor: "Zaten bir Adil Geçiş Çalışma Programımız var. Bu program kapsamında diyaloglar düzenledik ve belirli bir bilgi birikimi oluşturduk. Bu birikim üzerinden bilgi alışverişini sürdürebiliriz. Ayrıca Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi kapsamında ve Birleşmiş Milletler dışındaki programlarda adil geçişe hizmet eden pek çok unsur bulunuyor. Bunların listesini çıkardık. Şimdi bunları koordine edecek bir yapı oluşturalım ve mekanizmayı bununla sınırlandıralım."
Ancak böyle bir mekanizma gerçek anlamda bir şey ifade etmiyor.
İ.M.: Ben de bunun neden yeterli olmadığını soracaktım.
T.S.: Çünkü mevcut yapılar ihtiyaçlara cevap vermiyor.
Öncelikle adil geçişten doğrudan etkilenenlerin, yani çalışanların, yerel toplulukların, yerel hareketlerin, sendikaların ve sivil toplum örgütlerinin sürece doğrudan katılabildiği, karar alma mekanizmalarında yer alabildiği bir kurumsal yapı gerekiyor.
Aynı zamanda ülkeler açısından da önemli ihtiyaçlar var. Biliyorsunuz, ülkeler her beş yılda bir iklim hedeflerini ve planlarını ortaya koyuyor. Bunlara NDC, yani ulusal katkı beyanları diyoruz. Adil geçişin bu beyanlara nasıl dâhil edileceği önemli bir mesele. Ülkelerin birbirleriyle deneyim ve kaynak paylaşımı yapabilmesi gerekiyor. Ayrıca adil geçiş, teknoloji ve bilgi birikimi transferini de gerektiriyor.
Mevcut mekanizmalar ve programlar ise bu ihtiyaçlara cevap verebilecek yapıda değil. Hem katılımcılık hem de finansman açısından ciddi eksiklikler bulunuyor.
Özellikle ilave ve hibe temelli finansman kaynaklarına ihtiyaç var. Mevcut finansman kaynaklarının büyük bölümü yeni borç yükleri yaratıyor. Oysa adil geçiş sürecinde ülkelerin borç yükünün daha da artmaması gerekiyor.
Örneğin bir kömür madeninin kapandığını düşünelim. Burada çalışanların bir kısmı erken emekli olabilir. Bu durumda erken emeklilik desteği için bir bütçe ayrılması gerekir. Bazı çalışanlar ise başka sektörlere geçmek zorunda kalabilir. Onların da geçiş sürecinde desteklenmesi gerekir.
Dolayısıyla çok sayıda sosyal politika aracına ihtiyaç duyuluyor. Bunların hibe temelli finansmanla karşılanması gerekiyor. Çünkü bunlar yatırım projeleri değil, kamunun finanse etmesi gereken sosyal politikalar.
Mevcut mekanizmada bu unsurlar eksik. Bu nedenle mekanizmanın ölü doğması ihtimali var.
İkinci seçenek, biraz daha güçlü bir kurumsal yapı oluşturulması. Bu seçenekte daha katılımcı bir yapı öngörülüyor ancak sözünü ettiğimiz hibe temelli finansman bulunmuyor. Dolayısıyla yine zayıf bir mekanizma ortaya çıkabilir.
Üçüncü seçenek ise kararın gelecek yıla ertelenmesi. Bu da sürecin bir kez daha gecikmesi anlamına geliyor. Elbette iyi bir seçenek değil. Ancak mekanizmanın ölü doğmasındansa ertelenmesi belki daha iyi olabilir.
İ.M.: Evet, bütün bu dengeler gözetiliyor tabii.
Ö.Ö.: Aslında COP30'da da aynı şey oldu. Karar ertelendi. Şimdi burada da ertelenme ihtimali var. Her defasında zaman kaybediyoruz. Daha ne kadar bekleyeceğiz?
T.S.: Kesinlikle.
İ.M.: Benzer şekilde 2027'ye ertelenen bütçe tartışmaları da var. Daha teknik konular da görüşülüyor ve bazı başlıklarda 2027'nin ortasına işaret ediliyor. Bunlara da bakacağız ama karar metnine ilişkin değerlendirmelerini de duymak isteriz. Adil geçiş konusunu şimdilik geride bıraktık. Ancak bütün bu başlıkların birbiriyle bağlantılı olduğu açık.
T.S.: İlk taslakla ikinci taslağı karşılaştırdığımızda bazı önemli unsurların korunduğunu görüyoruz.
Öncelikle 1,5 derece eşiğinin aşılacağına ilişkin tespit ve bunun beraberinde getirdiği riskler hâlâ metinde yer alıyor. Umarız bu ifadeler korunur. Çünkü bu çok önemli bir tespit. Görüşmeler boyunca pek çok tarafın bu tespiti zayıflatmaya çalıştığını gördük.
Bununla birlikte son dört beş yıldır COP'larda doğanın korunması ile iklim eylemi arasındaki bağlantının giderek güçlendiğini görüyoruz. Mevcut taslakta da okyanusların korunması ile iklim eylemi arasındaki ilişkiye ve bu alandaki çalışmaların hızlandırılmasına yönelik önlemlere atıfta bulunan paragraflar var. Bunlar olumlu unsurlar.
Bir başka önemli nokta da bilimin iklim eylemindeki rolüne dikkat çeken paragrafın korunmuş olması. Bu paragrafta Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli, yani IPCC, ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi'ne katkı sunmaya davet ediliyor. Bu da önemli bir kazanım.
Ancak metinde çok ciddi eksiklikler ve sorunlu bölümler de bulunuyor.
Bunların başında, hepimizin bildiği gibi, fosil yakıtlardan çıkış konusunun metinde yer almaması geliyor. Brezilya'nın fosil yakıtlardan çıkış konusunda hazırladığı bir yol haritası vardı. Ancak metinde bu yol haritasına da herhangi bir atıf yapılmıyor.
Bu durum COP başkanlıkları arasındaki bağlantının ve devamlılığın kaybolmaya başladığını gösteriyor.
İ.M.: Yani önceki süreçlerde oluşan birikim de ortadan kalkmış oluyor.
Ö.Ö.: Burada Brezilya'nın tavrı da oldukça ilginç. Az önceki bölümde de bunu konuşuyorduk.
Brezilyalı bir bakana, açıklama yaptığı sırada soru sordum. O anda hangi bakan olduğunu hatırlayamamıştım. Panama'nın mevcut metin bu şekilde kabul edilmeye çalışılırsa kararı bloke edeceğini açıkladığını hatırlatarak Brezilya'nın Panama'ya destek verip vermeyeceğini sordum.
Çok net bir şekilde hayır dedi. Panama'ya destek vermeyeceklerini ve burada bir konsensüs sağlamaya çalıştıklarını söyledi.
Bu aslında oldukça sıradan bir diplomat ya da bürokrat yanıtı. Ancak açıkçası şaşırdım. Çünkü Fransa bile mevcut koşullarda metnin kabul edilmesini istemediklerini, gelişmelere göre değerlendirme yapacaklarını söylüyordu.
Brezilya ise metnin içeriğinden çok konsensüs sağlanmasına önem veriyor gibiydi.
T.S.: Bir taraftan çok taraflı süreci sahiplenme ve bu sürecin devamlılığını sağlama yaklaşımı da olabilir. Belki buna işaret ediyordur, bilemiyorum.
Ancak Brezilya'nın hazırladığı yol haritalarının karar metnine dâhil edilmesi konusunda güçlü bir baskı oluşturduğunu da görmüyoruz.
Ö.Ö.: Bu arada soruyu yönelttiğim kişi Brezilya İklim Değişikliği Bakanı'ydı.
T.S.: Yine de Brezilya'nın hakkını teslim etmek gerekiyor. COP30'dan bu yana bu süreci sahiplendi ve buraya kadar taşıdı.
Bundan sonra diğer ülkelerin de bu yol haritalarını sahiplenmesi gerekiyor. Çünkü Brezilya'nın tek başına süreci zorlaması bir noktadan sonra dayatmaya dönüşebilir.
Brezilya yol haritasını hazırladı, ülkeleri bir araya getirdi, görüşmeler düzenledi ve ortaya bir çalışma koydu. Artık diğer ülkelerin de sorumluluk üstlenmesi gerekiyor.
En azından olumlu olan şu: Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi sisteminin, yani bu kapalı kutunun dışında da ilerleyen bir süreç var. Bunun devam ettiğini görmek umut verici.
İ.M.: Kapalı kutu demişken biraz da bunu konuşalım istiyoruz.
İlk taslağın ardından bir divan oluşturuldu ve burada çok taraflı görüşmeler yapıldı. Ancak bu görüşmeler kapalı bir sistem içerisinde gerçekleşiyor.
Bugün de içeride neler yaşandığına ilişkin neredeyse hiçbir bilgimiz yok. Kim ne konuşuyor, hangi konular tartışılıyor, bilmiyoruz. Buraya gelirken de kapalı kapılar ardında kim bilir neler konuşulduğunu düşünüyorduk.
T.S.: Bu durum başlı başına bir şeffaflık eksikliğine işaret ediyor. Bunu görmek gerçekten üzücü.
Daha önce katıldığım pek çok COP'ta başkanlık, düzenli durum değerlendirme toplantıları yapardı. Bu toplantılarda taraflara sürecin hangi aşamada olduğu, masadaki seçenekler ve uzlaşılması gereken konular hakkında bilgi verilirdi.
Örneğin "Şu anda bu noktadayız, masada şu seçenekler bulunuyor ve şu konuda uzlaşmaya ihtiyacımız var" denilerek mevcut durum açıklanırdı.
Ancak burada divan adı verilen, bakanlar arasındaki görüş alışverişi oturumları herkese kapalı. Pek çok başka oturumda da benzer bir durum söz konusu. Bu da hem erişim hem de şeffaflık açısından ciddi eksiklikler yaratıyor.
Örneğin Dubai'de buna çok benzeyen ve "meclis" olarak adlandırılan bir format uygulanmıştı. Bu görüşmeler takip edilebiliyordu. Doğrudan katılım mümkün olmasa bile görüşmelerin içeriği bir şekilde izlenebiliyordu.
Şimdi ise herkes kapalı kapılar ardında neler yaşandığını öğrenmeyi bekliyor.
İ.M.: Bir yandan saat 20.00 için duyurulmuş bir genel kurul toplantısı var. Öte yandan görüşmelerin ne zaman sona ereceğine ilişkin bir tahmin borsası oluştu.
Tahminlerin ortalamasına değil, medyanına baktığımızda yarın akşam saat 22.00 sonucu çıkıyor. Salı öğlen biteceğini söyleyen de var, bu gece tamamlanacağını düşünen de. Bakalım ne olacak.
Ö.Ö.: Bir yandan protestolar da devam ediyor.
Panama, mevcut metni bloke edebileceğini açıkladı. Kumi Naidoo da Nepal'in zirveyi terk edebileceğini yazmış. Yani Nepal belki doğrudan itiraz etmeyecek ama görüşmelerden çekilebilir.
CAN International'ın da bir eylem çağrısı vardı. Dolayısıyla buradaki gruplar, içeride ve dışarıda baskı oluşturmak amacıyla eylemler düzenlemeyi sürdürüyor.
T.S.: Evet.
İ.M.: Saat 19.40'ta sessiz bir eylem yapılacağı söyleniyor. Onu da takip etmeye çalışacağız.
Tekrar bizimle olduğun için teşekkür ederiz. Eklemek istediğin başka bir şey var mı? Konuşacak çok şey olduğunu biliyorum ama...
T.S.: İzninizle metinde çok sorunlu bulduğum iki noktaya daha kısaca değinmek isterim.
İ.M.: Tabii.
T.S.: Metinde karbon yakalama ve depolama teknolojilerine atıfta bulunuluyor. Ancak bunlar uygulamadaki etkinliği ve verimliliği yeterince kanıtlanmamış, çok sorunlu teknolojiler.
Üstelik metinde bu teknolojilere ilişkin oldukça abartılı rakamlar ve hedefler yer alıyor. Bugün bu teknolojilerle yakalanabilen emisyon miktarı son derece düşük. Buna karşılık metinde öngörülen rakamlar mevcut kapasitenin çok üzerinde ve gerçekçi değil.
Ö.Ö.: Ümit Şahin de buna ilişkin bir hesaplamadan söz etmişti. Şimdiye kadar yakalanabilen karbon miktarının, dünyanın yalnızca 30 dakikalık emisyonuna karşılık geldiğini söylemişti.
T.S.: Böyle bir teknolojiyi çözüm olarak öne çıkarırken emisyonların asıl kaynağıyla mücadeleyi metinden çıkarmak gerçekten çok sorunlu.
Diğer taraftan elektrifikasyon konusu var. Elektrifikasyon elbette olumlu bir adım olabilir ancak mevcut hâliyle yeterli olmaktan çok uzak.
Üstelik elektrifikasyon için kullanılacak enerjinin hangi kaynaklardan sağlanacağı da belirsiz.
İ.M.: Evet, tabii.
T.S.: Metinde buna ilişkin de bir açıklama bulunmuyor. Dolayısıyla emisyon azaltımı açısından gerçekten çok sorunlu bölümler var. Bunu da eklemek istedim.
İ.M.: Tanyeli, çok teşekkür ederiz. Biz bir süre daha yayınımızı sürdüreceğiz. Tanyeli Sabuncu, İklim Ağı kuşağında ikinci kez konuğumuz oldu. Birazdan Ümit Şahin'le bağlantı kurarak değerlendirmelerimize devam edeceğiz.
Bu kuşakta İklim Ağı'na bir kez daha teşekkür edelim. Gerçi bütün bu süreç boyunca aynı koridorları paylaştık, birlikte koşturduk. Teşekkür etmek sanki bizi birbirimizden ayırıyormuş gibi geliyor. Bunu yapmak bile biraz can sıkıcı. İyi ki beraberiz, iyi ki bu süreci birlikte takip ediyoruz.
Ö.Ö.: Gerçekten İklim Ağı olarak bize çok şey kattınız. Bizim için de bir ilkti. Gün boyunca dört saat yayın yaptık ve bunun üç saati tamamen COP31'e ayrılmıştı. Dolayısıyla bu işbirliğinin çok değerli olduğunu düşünüyorum.
T.S.: Çok teşekkür ederim. Sizinle bir arada olmak ve bütün bunları konuşmak benim için de çok keyifliydi. İyi ki varsınız.
Ö.Ö.: Çok sağ olun, teşekkür ederiz.
İ.M.: Evet, COP31'i takip etmeyi sürdüreceğiz. Bu bölümün deşifresini de yakında web sitemizde bulabilirsiniz.
Şimdi biraz müzik dinleyeceğiz. Ardından Waseem'i yayına alacağız, Zeynep. İklim ve göç bağlamında toplumsal bir sorun olarak ele alınan bir toplantı vardı.
Ö.Ö.: Evet, ilginç bir şekilde, nedense.
İ.M.: Evet, onu konuşacağız. Ama önce biraz müzik dinleyelim ve hep birlikte biraz soğukkanlı olmaya çalışalım.
Bizim için Billie Eilish'i seçmişler. "All the Good Girls Go to Hell" ile devam ediyoruz.
Benzer İçerikler
Tanyeli Sabuncu: “Ekolojiyi ekonomiye feda eden anlayışa dur demeliyiz”
İlksen Mavituna, Özdeş Özbay, Tanyeli Sabuncu
Ayşe Ceren Sarı: “İklim finansmanında yalnızca ne kadar para toplandığına değil, kime ulaştığına da bakmalıyız”
İlksen Mavituna, Ayşe Ceren Sarı
Serdar Özuslu: "İklimi konuşuyoruz ama kararların merkezinde doğa yok!"
İlksen Mavituna, Özdeş Özbay, Serdar Özuslu
Özlem Katısöz: “Eninde sonunda kömür, petrol ve doğal gaz tüketimini sona erdirmeyi başarmamız gerekiyor”
İlksen Mavituna, Özdeş Özbay, Özlem Katısöz