Özlem Katısöz: “Eninde sonunda kömür, petrol ve doğal gaz tüketimini sona erdirmeyi başarmamız gerekiyor”

Belki dinleyenler de merak ediyor olabilir. Ben bunu açıklamayı çok seviyorum. Nükleer deyince herkes çok teknolojik bir şey zannediyor ya. İşte atom parçalanıyor, bir şeyler oluyor. Günün sonunda oradan çıkan ısıyla suyu kaynatıyorsunuz ve o kaynattığınız sudan çıkan buharla bir türbini döndürüyorsunuz. Yani rüzgâr santralinde de pervane dönüyor, nükleer santralde de benzer bir şey oluyor. Dolayısıyla dinleyenler de bunun çok teknolojik bir şey olduğunu düşünmesin.

İ.M.: İnsana çok büyük geliyor, değil mi? Burada hidrojenin de konuşulduğunu gördük, söylemek lazım. Tamamen çözümün bir parçası olarak değil belki ama bir yandan çok farklı lobiler de devrede.

Ö.K.: Evet. 

İ.M.: Söylemek lazım, biz her zaman böyle çok idealist konuşuyoruz ama...

Ö.K.: Doğru. 

İ.M.: Tartışmanın çok geride kalmış pek çok ayağı da var ama dediğim gibi, nükleer enerji de son dalına tutunuyor.

Ö.K.: Ama zaten sizin de takip ettiğiniz gibi böyle yükseliş dönemleri oluyor. Mesela Türkiye, Paris Anlaşması'na taraf olduğunda da böyle bir yükseliş yaşanmıştı. Herkes iklim konuşuyordu, herkes iklimci olmuştu. Şimdi COP'un Türkiye'ye gelmesi de bence benzer bir heyecan yarattı. Herkes “COP'a geliyor musun, Antalya'da mısın?” diye soruyor. Herkes iklim değişikliği, adil geçiş gibi konularla ilgilenir hâle geldi.

Ben burada hep şunu söylüyorum: Aslında bunun bir turnusol kâğıdı, bir göstergesi var. İklim alanında gerçekten çalışanları ayıran şey de bu. Bir insan fosil yakıtlardan çıkışı konuşuyor mu? İklim adaletini, iklim politikalarının ve enerji dönüşümünün insanların, işçilerin hayatları üzerindeki etkilerini ele alıyor mu? 1,5 derece kritik eşiğini tanıyor mu? Bütün bunları hareketlerinde ve eylemlerinde gözetiyor mu?

Bunlardan bahsetmiyorsa o insan iklim değişikliğiyle mücadele hareketinin içinde değildir, iklim için bir şey yapmaya çalışmıyordur. Bunlar birer gösterge, bir kontrol listesi gibi. Eğer bunlar bir kurumun ya da organizasyonun yaptığı işin parçasıysa tamam, iklim alanında çalıştığını söylemeye hakkı var. Ama değilse “Biz iklimciyiz, iklim değişikliği üzerine çalışıyoruz” demesin. Bence iklim alanındaki bütün çalışmalara bu açıdan bakmak gerekiyor.

Ö.Ö.: Bu netlik son derece önemli tabii. Ama bir yandan da Birleşmiş Milletler artık 1,5 derece hedefinin aşıldığını açıkladı. Evet, overshoot. Bu sabah Ümit Şahin'le de konuşuyorduk. Şimdi bir de bunun COP zirvesinde söylenip söylenmemesi meselesi var. Çünkü biz 1,5 dereceyi kendimize hedef koyduk ama bu sınır aşıldı. O zaman daha da hızlanmanız, daha radikal kararlar almanız gerekiyor.

Biz daha 1,5 derece sınırını korumak için gereken tedbirleri alamıyoruz. Mesela bugün Avustralya'nın müzakere başkanı Chris Bowen, “İklim değişikliği için elimizde hızlı bir ilaç yok” açıklamasında bulunmuş. O zaman ne yapacağız?

Türkiye'nin 2035'e kadar %35 elektrifikasyon hedefi var. Üstelik bunun tamamının yenilenebilir enerji kaynaklarından karşılanacağı da belli değil. Orada zaten bir muğlaklık var. Çünkü Türkiye bunu bu şekilde ilan etmiyor. Yani yenilenebilir enerjiye yüzde 35 gibi bir hedef koymuyor. Ama birçok devlet, daha doğrusu kurum, bunu böyle anlıyor diyelim. Bu tür tartışmalar da bir yandan devam ediyor.

Ö.K.: Evet, Türkiye'nin elektrifikasyonla ilgili yaklaşımını değerlendirmek için referansımız, Enerji Bakanı'nın açıkladığı 2040 Milli Enerji Mimarisi. Bir önceki Ulusal Enerji Planı'ydı, şimdi Milli Enerji Mimarisi oldu. Orada her şey var: Yenilenebilir enerji de var, nükleer de var, kömür de devam ediyor, doğal gaz da var. Hatta yeni doğal gaz ve petrol aramaları yapılıyor. Bunlara baktığımızda elektrifikasyonun yenilenebilir enerji temelli olmadığı sinyalini alıyoruz. Açıkçası referanslarımızdan biri bu.

İ.M.: Yani açıkça çelişiyor. 2035 hedefiyle 2040 Milli Enerji Mimarisi'ni nasıl yan yana koyup bir politika olarak görebiliriz? Sen de diyorsun ya, elektrifikasyonun nasıl olacağına dair bir muamma var diye. Diplomasi ve bürokrasiyi tamamen bir kenara bırakıp eleştirel açıdan baktığımda, senin de söylediğin gibi, fosil yakıtları merkeze alan yaklaşımdan uzaklaşılmadığı sonucunu çıkarmak oldukça kolay bence. Ama bakalım, bu çelişki müzakereler ve COP sürecinde ortaya çıkacak mı? Çünkü henüz bunu telaffuz etmediler.

Ö.K.: Aslında o da enteresan. İki gün önce TRT'ye bir röportaj veriyordu sanırım. “COP'un başarısını nasıl tanımlarsınız?” gibi bir soruya oldukça insani bir yerden yanıt verdi. Çiftçinin hasadının etkilenmemesi, gelirinin düşmemesi, şehirlerin afetler karşısında daha dayanıklı olması, daha az zarar görmesi ve fosil yakıt tüketiminin düşmesi gibi ölçütlerden söz etti. Bunları COP'un başarısı olarak tanımladı.

Yani Bakan, sonuçta iklim değişikliğiyle mücadelenin merkezinde fosil yakıtların olduğunun farkında. Bu çok iyi bir şey. Umuyoruz ki bu yaklaşımı, meseleyi bu kadar merkeze alan tutumu devam eder ve müzakerelere de yansır. İstediğimiz şey bu.

İ.M.: Doğru. Müzakerelere yansıması bağlamında henüz telaffuz edilmedi. Yoksa evet, odadaki fil olarak duran bir konu.

Ö.K.: Zaten bugünün önemli konularından biri de Brezilya Başkanlığı'nın sunduğu, fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik küresel yol haritasıydı. Transitioning Away from Fossil Fuels, yani TAF. Bu yüzden herkes TAF kısaltmasını sıkça duyuyor olabilir.

Bu yol haritasının sunumunun yapıldığı toplantıda Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Guterres de vardı. O da çok açık bir şekilde, “İklim değişikliğini durdurmak istiyorsak fosil yakıt tüketimini sıfırlamalıyız. Bunun başka bir yolu yok” dedi.

Brezilya tarafı da COP28'de bir niyet ortaya konduğunu, bunun nasıl hayata geçirileceğinin ise bu yol haritasını takip etmekle mümkün olacağını söylüyor. Artık bu aracı ortaya koyduklarını, bundan sonra yapılması gerekenin COP31 başkanlarının bunu gündeme alıp ileriye taşıması olduğunu ifade ediyorlar.

Yani bu yol haritası için “Evet, çok güzel olmuş” denilip rafa mı kaldırılacak? Şu anda Antalya'nın önemli meselelerinden biri bu. Yol haritası burada rafa mı kalkacak, yoksa bir sonraki COP'a ve daha sonrasına uzanan somut bir adım mı olacak?

Türkiye ve Avustralya da o toplantıda söz almış. Yol haritasını çok desteklediklerini, çok güzel bir çalışma olduğunu söylemişler.

İ.M.: Harika bir not.

Ö.K.: Çok beğendik. Ama tabii ülkelerin koşulları meselesi var. Bana göre bu, bir türlü dillerden düşmeyen bir gerekçe. Zaten bunu hiç kimse inkâr etmiyor. Her ülke için fosil yakıtlardan uzaklaşmanın yolu, yöntemi ve gidişatı farklı olacak. Ama eninde sonunda kömür, petrol ve doğal gaz tüketimini sona erdirmeyi başarmamız gerekiyor. Yani bunlara dayalı medeniyeti dönüştürmemiz gerekiyor.

Image

İ.M.: Evet, bu noktada sabahki BAM eylemi geliyor aklıma. Biz de oradan sesler yayımladık. Müthiş bir çeşitlilik, kesişimsellik vardı. Belém-Antalya Mekanizması'nın etkilerinin ne kadar geniş kapsamlı olduğunu sivil toplum da bu anlamda göstermiş oluyor. Yani burada konuştuğumuz hiç de soyut bir konu değil. Çok farklı veçhelerde kendini gösteren, çeşitli krizlere yol açan bir mesele. COP, sponsorları ve diğer yönleriyle ne kadar eleştiriliyor olsa da bunun görülebildiği yerlerden biri.

Ö.K.: Aynen öyle. Bu küresel bir mesele, o yüzden tartışmak için küresel bir platforma ihtiyaç var. Küresel bir meseleyi küresel bir platformda tartışmak çok zor. Yaklaşık 200 ülke var ve ülkelerin çıkarları, beklentileri dışında, bahsettiğin gibi toplumsal cinsiyet, emek ve işçi hakları alanlarında çalışan farklı grupların da bu süreçten beklentileri, müdahale alanları var.

Dolayısıyla bütün bunların bir arada görüldüğü ve üzerinde birlikte çalışıldığı bir platform olarak COP çok kıymetli. Kıymetsizleştirilmemesi gerekiyor. Hiç ilerleme kaydedilmediği söyleniyor ama hiçbir şey yapılmasaydı dünya şu anda kaç derece daha sıcak olurdu?

Zaten dünyada sürekli eşitsizlikleri tartışıyoruz. Toplumsal cinsiyet, sakatlık ve çevre adaleti açısından baktığımızda pek çok eşitsizlik var. İklim değişikliği bu eşitsizlikleri daha da derinleştirecek, onlara başka bir boyut katacak. Ama iklim eylemi, belki de bu eşitsizlikleri aştığımız, yeni bir gelecek inşa ettiğimiz bir fırsat olabilir.

İ.M.: Evet, bugün de gördüğümüz gibi, aslında yeni bir yan yana geliş imkânı. Süremizin sonuna yaklaşıyoruz. Özdeş, eklemek istediğin bir şey var mı?

Ö.Ö.: Vallahi evet, bugün özellikle eylem dikkat çekiciydi. Biz de yayınlarımızda bu eylemleri sık sık yansıtmaya çalışıyoruz. Şu ana kadar görebildiğimiz en büyük eylem oldu ve çok da renkliydi. İlgi çektiğini umuyoruz. Hem bizi dinleyenler açısından hem de dünya genelinde ne kadar yayımlanabildiğini çok takip edemedik. Ama medyanın bu meseleye, özellikle bu eylemlere ve sivil toplumun çıkardığı sese mümkün olduğunca yer vermesi gerekiyor.

İ.M.: Bir de şunu söylemek istiyorum: Biz Özlem'le bu akşam enerji teması nedeniyle ağırlığı buraya vermişiz gibi anlaşılmasın. Dinleyicilerin de bu yayınları takip ederken akıllarında tutması gereken bir şey var. Özlem'in de söylediği gibi, tartışmalar yeni başlıyor ve henüz ikinci gündeyiz. Yani bir günün teması buydu ve geçti gibi bir algı oluşmaması lazım. Bu zaten burada konuşulacak ana mesele. Dolayısıyla tema ne olursa olsun hep buraya döneceğiz. İklim alanıyla dirsek temasında olacağız.

Ö.K.: Yolundan çıkanları döndüreceğiz.

İ.M.: Bizim yol haritamız da bu, diyerek çok teşekkür ediyoruz.

Ö.K.: Ben çok teşekkür ederim. Tekrar elinize sağlık. Hepimize kolay gelsin.

İ.M.: Evet, herkese gerçekten kolaylıklar. COP alanından yaptığımız canlı yayının sonuna geliyoruz. Bu tamamen bulunduğumuz yerin koşullarından ve lojistik nedenlerden kaynaklanıyor. Akşam saatlerinde ekipler de yavaş yavaş burayı terk ediyor. Tartışmalar ise şüphesiz devam ediyor. Yarın sabah 08:00'de Açık Gazete başlayacak. Saat 09:00'da da alana ulaşmayı başarabilirsek farklı perspektiflerden yine canlı yayında olacağız.

Ö.Ö.: Evet, yarın galiba bu ciddi bir mesele olacak. İlk iki gün başardık ama bakalım bundan sonra ne olacak.

İ.M.: Vallahi önümüzdeki iki gün iyice zorlu olacak gibi görünüyor. Bunun da sözünü vermek zor.

Ö.K.: Nedenini söyledik mi?

Ö.Ö.: Evet, aslında söyledik ama burada da tekrarlayalım. Çünkü COP31 kapsamında Liderler Zirvesi, yani Liderler Günü olacak. Olağanüstü güvenlik tedbirleri bugünden başlamıştı ama yarın tam olarak uygulanacak. Bakalım, umarız bu durum yayınımıza yansımaz.

İ.M.: Evet, umarız bir yerde Lula'yı yakalar, ona birkaç soru sorma fırsatı buluruz.

Ö.Ö.: Harika olur.

İ.M.: Göreceğiz. Bizi dinlediğiniz için teşekkür ediyoruz. Bu arada ufak hatırlatmalar da yapalım. Bu yayınların yansımaları Apaçık Radyo'nun web sitesinde yer alıyor. Söyleşilerden kısa bir süre sonra bunlara ulaşabiliyorsunuz. Ama “Tüm bu yayınları takip etmekte zorlanıyoruz” diyenler de var. COP31'e gelenler arasında da tabii ki bu yoğunluk içerisinde hepsini takip etmek zor.

O yüzden Apaçık Radyo'nun Substack bültenine üye olun. Her öğlen özetler geliyor. Süreçleri derleyip toparlıyoruz orada. Sosyal medyada da eylemlere ve gelişmelere dair görüntüleri yayımlıyoruz.

Biz burada yayınlarımızı sürdürürken Apaçık Radyo stüdyosunda olanlara da çok teşekkürler. Bütün gün onlar için de epey meşakkatliydi. Yarın yine hep birlikte buluşmak ümidiyle. Hoşçakalın.

Ö.Ö.: Hoşçakalın.