Ayşe Ceren Sarı: “İklim finansmanında yalnızca ne kadar para toplandığına değil, kime ulaştığına da bakmalıyız”

Image

İlksen Mavituna: Apaçık Radyo'da COP31 Özel Yayını'nda canlı yayınımız sürüyor. Gorillaz'ın okyanuslardaki plastik kirliliğine ve tüketim kültürüne dikkat çeken üçüncü parçasını dinledik. İnsanlığın atıklarıyla oluşmuş hayali bir adada geçen albüm, elektronik müzikle çevresel yıkımın yarattığı hayli ilginç bir atmosfer yakalıyor. COP31'in gündemi de çok boyutlu ve farklı yönlerde ilerliyor. Biz de gelişmeleri olabildiğince takip edip sizlere aktarmaya çalışıyoruz. Bu akşamki son kuşağımızda Ayşe Ceren Sarı ile mikrofonu paylaşacağım. Hoşgeldin Ayşe.

Ayşe Ceren Sarı: Hoşbulduk İlksen, merhaba.

İ.M.: Merhaba. Evet, Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği'ndeki çalışmalarım vesilesiyle, derneğin de paydaşı olduğu İklim Ağı'nın bu kuşağında bugün sanırım finans ve ticaret konuşmak düşüyor.

A.C.S.: Tabii.

İ.M.: Hiç de ters değil. Zaten yaptığınız çalışmaları ve son yayımladığınız raporu da değerlendireceğiz. Gündem aşağı yukarı belli: Fosil yakıtlardan çıkış, adil geçiş ve tabii ki iklim finansmanı. Az evvel dinlediğimiz söyleşide André Corrêa do Lago'yla da bu konuları konuşmuştuk. Bu arada Al Gore'la yaptığımız kaydı ne yazık ki bu akşam yayımlayamıyoruz, önümüzdeki günlere erteledik. Zira konuşacak çok mesele var.

Liderler Zirvesi'nin ardından nihai karar metnine, yani cover decision'a giden yolda ilerleniyor. Bugün cuma ve metne hangi konuların gireceğine dair listeler oluşmuş durumda. Ana tartışmalar belli. Programın başında da söylemiştik. Biz bunların bir kısmına ve bugünün gündemine değineceğiz.

Teknik müzakereler ağırlık kazanırken iklim finansmanı, uyum, ticaret ve fosil yakıtlardan çıkış öne çıkıyor. Temel soru, iklim eyleminin kim tarafından, hangi koşullarda finanse edileceği ve kaynakların en kırılgan topluluklara nasıl ulaşacağı.

Bugün yedinci İki Yıllık Üst Düzey İklim Finansmanı Bakanlar Diyaloğu gerçekleştirildi. Gelişmekte olan ülkelere sağlanan finansmandaki ilerleme, azaltım ve uyum arasındaki denge ve finansmana erişim koşulları açısından günün önemli oturumlarından biriydi.

Bu tartışmalar bugün farklı bir ivme kazandı. Kabul edilen hedefler vardı: 2035'e kadar gelişmekte olan ülkeler için gelişmiş ülkelerin öncülüğünde yıllık 300 milyar dolar finansman sağlanması ve tüm kaynaklardan yıllık 1,3 trilyon dolara ulaşılması, Bakü'deki COP29 kararları arasındaydı. Uyum finansmanının üç katına çıkarılması ve bunun nasıl uygulanacağı meselesi de ilk gün müzakereleri neredeyse tıkamıştı. Bu tartışma hâlâ sürüyor.

Evet, senin yorumlarınla başlayalım.

A.C.S.: Çok teşekkürler İlksen. Öncelikle davetiniz için teşekkür ederim. Burada birlikte konuşuyor olmak gerçekten çok güzel. Bugün ekiple takip ettiğimiz toplantılardan bazı gelişmeleri paylaşmak isterim.

Bakü'den Belém'e iklim finansmanı yol haritasından bahsettin. Geçen yılın COP Başkanı olan COP30 Başkanlığı bu yıl üç yol haritası yayımladı. Bunlardan biri fosil yakıtlardan çıkışla, diğeri ise Bakü'den Belém'e iklim finansmanı yol haritasının nasıl uygulanacağıyla ilgili. Bugün bir toplantıda bu yol haritasının uygulama raporu tanıtıldı ve ülke delegasyonlarının görüşleri alındı.

Senin de bahsettiğin gibi, geçen yıl yayımlanan yol haritasında iklim finansmanının 2035'e kadar yılda en az 1,3 trilyon dolara çıkarılması hedefleniyor. Bu yılki rapor ise bu hedefe nasıl ulaşılacağına odaklanıyor.

Toplantıda ülkeler birçok görüş aktardı. Özellikle uyum konusu öne çıktı. Nepal ve Pasifik ada ülkelerinden aktarılan, El Niño döneminde yaşanan kayıplara ilişkin örnekler, uyum ve kayıp-zarar için hibe ve çok uygun koşullu finansmana neden bugün ihtiyaç duyulduğunu gösterdi. Sanırım bu konuyu sık sık gündeme getireceğiz.

Toplantıda konuşulan diğer meselelerden biri de özel finansmanın şimdiye kadar beklentilerin gerisinde kalmasıydı. Ancak hedefe ulaşmak açısından katkısı hâlâ önemli. Kamu kaynaklarının nerede özel yatırımları desteklemesi, nerede doğrudan finansman sağlaması gerektiği ayrıntılı biçimde tartışılmaya devam edecek. Maliye bakanlıklarının iklim politikalarına daha etkin katılması, çok yüksek servetlerin vergilendirilmesi ve fosil yakıtlardan ek gelir sağlanması da gündemdeydi.

Burada bir eleştiri de dile getirildi: İklim politikalarında yalnızca ne kadar finansman seferber edildiğini ölçüyoruz. Önümüzdeki yıl finansman konusundaki ilerleme değerlendirilirken toplam tutarın yanı sıra paranın kime, hangi koşullarda ulaştığına ve ne gibi sonuçlar sağladığına da bakılması gerektiği söylendi.

Bir başka toplantı da COP31 Başkanlığı'nın 1,5 derece ve bilim oturumuydu. Orada da özellikle uyum konusunda neden bu kadar acil hareket edilmesi gerektiğini gördük. Geçen yıldan beri artık şunu konuşuyoruz: 1,5 dereceyi aştık. Mesele artık aşıp aşmayacağımız değil. Paris Anlaşması'nın 1,5 derece hedefini aşmamayı umuyorduk ama artık bu eşiği aştık ve aşmaya devam edeceğiz. Şimdi soru, sıcaklık artışının ne zaman tepe noktasına ulaşacağı ve nasıl geri döndürülebileceği.

Yanlış hatırlamıyorsam Nepal tarafından şöyle söylendi: “Biz 1,5 dereceye ulaştığımızda bile buzullarımızın üçte birini kaybediyoruz.” Dolayısıyla uyumun gerekli olup olmadığı artık bir tartışma konusu değil. Uyum zorunlu. Nepal'de yaşananlar daha önce tanık olmadığımız olaylardı ve bunlar yaşanmaya devam edecek. Üstelik sıcaklık artışını yeniden 1,5 dereceye düşürdüğümüzde dünyanın buna nasıl tepki vereceğini de bilmiyoruz. Her şey eski hâline dönmeyecek. Burada kalıcı kayıplardan bahsediyoruz.

İ.M.: Evet, aynen öyle. Bir diğer başlık da küresel uyum hedefi. Süremiz kısıtlı olduğu için tartışmayı fazla genişletmeden hızla ilerliyorum. Gelişmekte olan ülkelerin, uyum finansmanının üç katına çıkarılması taahhüdünün küresel uyum hedefine yansıtılmasını istediklerini biliyoruz. Gelişmiş ülkeler ise finansman konularının ayrı gündem maddelerinde ele alınmasını en başından beri savunuyor. Bu konuda henüz kesinleşmiş bir finansman uzlaşısı da bulunmuyor.

A.C.S.: Evet, evet.

İ.M.: Evet, bu konuda neler söyleyebilirsin? Belém Uyum Göstergeleri'nden bahsediliyor. Bunlar, ülkelerin uyum alanındaki ilerlemesini ölçmeye yönelik bir çerçeve sunuyor. Belém Uyum Vizyonu kapsamında göstergelerin uygulanması ve teknik çalışmalar da gündemde. Ayrıca uzun vadeli uyum gündeminin ilerletilmesine yönelik Bakü Uyum Yol Haritası var. Farklı vadelerde yapılan bu değerlendirmeler, bilimsel bilgiyle ülkelerin ve toplulukların uygulama ihtiyaçlarını buluşturması bakımından önemli. Nairobi Çalışma Programı da yerel risklerin belirlenmesi ve saha deneyimlerinin politikalara aktarılması açısından bütün bu başlıklarla ilişkili görünüyor.

A.C.S.: Evet, kesinlikle. Senin de bahsettiğin gibi, geçen yıl Belém Uyum Göstergeleri ortaya çıktı. Ancak başlangıçta çok daha fazla sayıda gösterge vardı. COP'un açılış gündeminde de yer alıyordu. Yeterince tartışılamadan, zaman kısıtlılığı nedeniyle gösterge sayısı önemli ölçüde azaltıldı. Bu konudaki tartışmalar devam ediyor. Delegasyonlar yoğun biçimde çalışıyor ve uyum çalışma grupları sürekli toplanıyor. Umuyoruz ki yarın akşam ya da önümüzdeki haftanın başında bazı taslak belgeler elimize ulaşır ve bunları incelemeye başlarız.

Bugün bu konuyla ilgili iki araç tanıtıldı ve finansman konusunda bir açıklama yapıldı. Küresel Uygulama Hızlandırıcısı üzerine bir oturum gerçekleştirildi. Bu, geçen yıl COP30'da kararlaştırılan ve COP31'de uygulanmaya başlanan bir araç.

Oturumda denize kıyısı olmayan gelişmekte olan ülkeler, iklim etkilerinin sınırları aşarak suyu, gıdayı ve geçim kaynaklarını nasıl etkilediğini, maliyetleri nasıl artırdığını anlattı. En kırılgan ülkelere öncelik verilmesini, hibe ve uygun koşullu finansmana erişimin kolaylaştırılmasını ve kalıcı teknik kapasite desteği sağlanmasını talep ettiler. Bakü Uyum Yol Haritası'nın somut karşılığı da burada ortaya çıkacak. Bu konudaki gelişmelerin önümüzdeki hafta devam etmesini umuyoruz.

Türkiye'den de uygulama gündeminde somut bir adım geldi. Bugün İklim Uygulama Köprüsü (BRIDGE) tanıtıldı. Türkiye, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ile bir mutabakat imzaladı. Bu kapsamda ülkelerin ulusal uyum planlarını ve ulusal iklim taahhütlerini hayata geçirecek projeleri desteklemek üzere 3 milyon dolar düzeyinde hibe sağlama sözü verdi. Girişimin ilk odağı ise elektrifikasyon olacak.

Bunlara ek olarak, az önce, sizinle buluşmadan hemen önce, çok taraflı kalkınma bankaları ortak bir açıklama yayımladı. Bildiğin gibi bugün COP31 İklim Eylem Gündemi başladı. Bankalar bu gündemi ve uygulamaya verilen önceliği desteklediklerini belirterek yeni bir Uyum ve Dayanıklılık Yatırım Ortaklığı sundu. Bu ortaklıkla ülkelerle daha yakın çalışmayı, artan uyum ihtiyacına karşı yatırımlarını artırmayı ve daha fazla kamu ve özel sektör finansmanı çekmeyi hedeflediklerini açıkladılar. Bakalım, bütün bunların nasıl işleyeceğini göreceğiz.

İ.M.: Nasıl işleyeceği, nasıl gerçeğe dönüşeceği elbette izlenecek. Şimdi bir de Adil Geçiş Mekanizması var. İstersen hemen oraya geçelim. Bunun oluşturulması da COP30'da kararlaştırılmıştı. İşler hâle gelmesi beklenen bir diğer mekanizma.

12 Kasım'da çalışma programının devamına yönelik geniş bir uzlaşma sağlanmış. Kapsam ve mekanizmayla ilişkisi de tartışılıyor. Nepal finansman ve teknoloji transferini, Kolombiya ve Ekvador iki sürecin birbirini tamamlamasını, Dominika ise iklim direncini, küçük ada devletlerini ve yerel toplulukları öne çıkarmış. AB ve Birleşik Krallık da sanayide karbonsuzlaşma, yenilenebilir enerji ve sosyal diyaloğa vurgu yapmış.

Tabii işçilerin, kömüre bağımlı bölgelerin ekonomik geleceğinin, küçük üreticilerin ve toplulukların karar süreçlerine katılımının mekanizmada nasıl bir yer bulacağı da önemli bir mesele. Peki, sence adil geçiş gündemine nasıl bakmak gerekiyor?

A.C.S.: Adil Geçiş Çalışma Programı toplantıları bu hafta salı günü başladı. Çok yakından takip ediyoruz. İlk gün bir, ikinci gün iki, dün de üç oturum yapıldı. Bugün bir oturum daha yapılacaktı ancak henüz bir haber gelmedi.

İlk iki gün ve dün sabahki oturumda iki soru öne çıktı. Sen de bahsettin: Adil Geçiş Çalışma Programı 2026'dan sonra devam etmeli mi? Devam ederse geçen yıl geliştirilmesine karar verilen Adil Geçiş Mekanizması'yla ilişkisi nasıl kurulmalı?

Programın sürmesine geniş destek var ancak bir ayrışma da söz konusu. Politika diyaloğu ve deneyim paylaşımının ayrı bir programda mı sürdürüleceği, yoksa mekanizmanın çatısı altında mı yürütüleceği konusunda ülkeler uzlaşamıyor. Bu görev paylaşımı, mekanizmanın farklı ülkelere hem teknik destek hem de finansmana erişim konusunda nasıl yardımcı olacağını da ilgilendiriyor.

Dün öğle saatlerinde programın gözden geçirilmesine ilişkin görüş alışverişi tamamlandı ve daha teknik konulara geçildi. Yıl içinde tarım ve gıda ile sanayi dönüşümü üzerine iki diyalog gerçekleştirilmişti. Bunlardan hangi mesajların karar metnine gireceği tartışıldı. Sanayi dönüşümüne uygun finansman, teknolojiye erişim, hangi teknolojilerin kapsama alınacağı ve sınırda karbon düzenlemelerinin üreticilere etkisi gibi konular öne çıktı. Bunlar, ülkelerin uzlaşmakta zorlandığı başlıklar arasında.

Dün akşam gözlemciler de metin önerilerini sundu. Eş başkanlar bugün öğle saatlerinde bir taslak paylaşmayı hedeflediklerini ancak çok fazla görüş ayrılığı bulunduğu için sürecin zor ilerlediğini söylediler. Taslak henüz elimize ulaşmadı. Bu nedenle bugünkü oturumun artık yapılabileceğini sanmıyoruz. Yarın ya da önümüzdeki haftanın başında gerçekleştirilecek son oturuma katılabilmeyi umuyoruz.

İ.M.: Zaman sıkışıyor ve bütün bunları takip etmek giderek zorlaşacak gibi görünüyor. Bu anlamda kolaylıklar diliyorum. Şimdi elektrifikasyona geçelim, çünkü çok az zamanımız kaldı.

Bugün Fatih Birol'un da katıldığı bir toplantı vardı. Birol, yeni elektrik üretim kapasitesinin yaklaşık %70'inin yenilenebilir kaynaklardan geldiğini belirtmiş. Son jeopolitik gelişmelerin, enerji güvenliğini güçlendiren adımlarla emisyonları azaltan politikaların aynı yönde ilerleyebileceğini gösterdiğini de söylemiş. Çok kıymetli bir tespit. Antalya'yı da bu ortak zeminde ilerlemek için bir fırsat olarak tanımlamış.

35'e 35 hedefinde mümkün olduğunca geniş ülke katılımına öncelik verildiğini ifade etmiş. Ayrıca kalkınma bankalarının gelişmekte olan ülkelerde temiz enerjiye sağladığı desteği yetersiz bulduğunu ancak tablonun yavaş yavaş iyileştiğini söylemiş.

Siz de bu hafta bir elektrifikasyon raporu yayımlamıştınız. Ellerinize sağlık.

A.C.S.: Teşekkür ederim.

İ.M.: “Elektrifikasyon Gerekli Ama Tek Başına Yeterli Değil” başlıklı raporunuzdan başlayalım. Hatta onu değerlendirelim.

A.C.S.: Biz bu raporda, 35'e 35 hedefinin Türkiye'de emisyon azaltımına nasıl dönüşebileceğine baktık. Bu hedef Türkiye'nin ekonomik yapısı açısından ne anlama geliyor, ne ifade ediyor sorusuyla yola çıktık. Elimizdeki veriler nedeniyle analizimizi 2022 yılı üzerinden gerçekleştirdik.

Şunu gördük: 2022'de Türkiye'de ekonomik faaliyetlerden kaynaklanan karbondioksit emisyonlarının %35'i yalnızca elektrik tüketiminden geliyor. Tüm ekonomik faaliyetlerden kaynaklanan emisyonların %28'i ise tek başına kömürden elektrik üretiminden kaynaklanıyor. Bunlar çok büyük rakamlar.

Örneğin çelik sektörüne baktığımızda, özellikle hurdadan çelik üretiminde elektrik kullanımının payının oldukça yüksek olduğunu biliyoruz. Bu sektör, elektrifikasyon ve enerji verimliliği açısından öncelikli alanlarımızdan biri.

Bütün bunların bir de ticaret boyutu var. Türkiye'nin ihracatına gömülü, ülke içinde oluşan karbondioksit emisyonlarının yaklaşık beşte biri kömür ve doğal gazdan elektrik üretimine dayanıyor. Türkiye'nin nihai talebini karşılamak için diğer ülkelerde oluşan emisyonların da yaklaşık beşte biri kömürden elektrik üretiminden kaynaklanıyor.

Dolayısıyla Türkiye açısından 35'e 35 hedefinin uygulamaya yansıması, elektrifikasyonun kömürden çıkış takvimiyle, yenilenebilir enerji, şebeke ve depolama yatırımlarıyla birlikte planlanmasına bağlı. İlerlemeyi de yalnızca elektriğin payına değil, fosil yakıt kullanımının ve emisyonların ne kadar azaldığına bakarak değerlendirmek gerekiyor.

Önümüzdeki hafta bu hedefi Türkiye'de hayata geçirmeye yönelik bir adım atıyoruz. SEFiA olarak 19 kuruluşun desteğiyle Elektrikli Türkiye girişimini başlatıyoruz. Bu girişimi 16 Kasım Pazartesi günü saat 16:00'da burada, Mavi Bölge'de tanıtacağız.

Amacımız, 2040'a kadar ulaşımda, binalarda ve sanayide elektriğe geçişi hızlandırırken elektrik üretiminden kaynaklanan emisyonları da azaltmak için önümüzdeki dönemde paydaşlarla birlikte çalışmak.

İ.M.: Evet, müthiş. Bu umudu biz de paylaştığımızı belirtmeliyiz. Sizin sayenizde gelişmeleri izlemeye devam edeceğiz. İklim Ağı'yla birlikte sürdürdüğümüz bu müzakere takip yayınında Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği'nden Ayşe Ceren Sarı'yla mikrofonu paylaştık. Bütün gündemi ele alma imkânımız olmadı, süremiz doldu. Bilmiyorum, değinmek istediğin, atladığımız ve içinde kalan bir konu var mı? Bir iki dakikamız daha var. Belki de diğer konuları ilerleyen yayınlara bırakırız.

A.C.S.: Evet. 

İ.M.: Şu an gayet derli toplu oldu. Bence her bir konu çok kapsamlı ve dinamik.O hâlde finans ve ticaret temasıyla geçen COP31'in beşinci gününe ilişkin değerlendirmemizi burada bırakalım. Çok sağ ol.

A.C.S.: Ben teşekkür ederim.

İ.M.: Çok teşekkürler. Bu ayrıntılı notların deşifrelerine dinleyicilerimiz web sitemizden hızla ulaşabilecek. Podcast kayıtları da çok kısa sürede yayımlanacak. Bu söyleşiyi canlı yayında gerçekleştirdik.

COP31 alanında Yeşil Bölge'nin, yani Green Zone'un sesleri de yayınımıza yavaş yavaş karışmaya başladı. Bir yerlerde konserler başlıyor, sesler giderek yükseliyor. Galiba bizim de yayını kapatma zamanımız geldi.

İstanbul stüdyosundan arkadaşlarımız buraya bir Bob Marley şarkısı uygun görmüşler. “Get Up, Stand Up” diyorlar. Onu çalarak kapatalım.

Ayşe'yle birlikte COP31 Özel Yayını'mız bugünlük sona eriyor. Yarın Halkların İklim Zirvesi öncesinde düzenlenecek yürüyüşten seslerle akşam saatlerinde sizlerle buluşmayı umuyoruz. Dolayısıyla radyonuz açık kalsın. Bizleri dinlediğiniz için çok teşekkür ediyoruz.