Tanyeli Sabuncu: “Ekolojiyi ekonomiye feda eden anlayışa dur demeliyiz”

Image

İlksen Mavituna: Apaçık Radyo COP31 İklim Özel Yayını’nda alandan canlı yayınımız sürüyor. Az önce de anons ettim, WWF-Türkiye Kıdemli İklim ve Enerji Danışmanı Tanyeli Sabuncu burada. Kendisini geçici stüdyomuzda ağırlıyoruz. Burası biraz karışık, kusura bakma ama oldu. Hoşgeldin.

Tanyeli Sabuncu: Estağfurullah. Çok teşekkür ederim öncelikle.

Özdeş Özbay: Selamlar, hoşgeldin.

T.S.: Merhabalar, selamlar, hoşbulduk.

İ.M.: Evet, Özdeş de bugün uzaktan bağlandı. Sabah yayında Ümit Şahin çok güzel bir şey söyledi, Ömer Bey İstanbul’dan bağlandığında. Dedi ki: “Muhtemelen İstanbul’da müzakereleri siz daha iyi takip ediyorsunuz. Bizim için hayli zor oluyor.” Buna çok katılıyorum ama senden bugünkü müzakerelerde, iklim zirvesinde ne olup bittiğini anlatmanı isteyeceğiz. Aynı zorluklarla katettiğin yollardan sonra bugün nasıl geçti?

T.S.: Evet, gerçekten ciddi bir erişim sorunu yaşadık. Dün gün içerisinde COP Sekretaryası’ndan birtakım mesajlar aldık. Liderler Zirvesi dolayısıyla bu sabah bazı yolların kesileceği, çok yoğun trafik yaşanacağı ve toplu taşımada aksamalar olabileceği, dolayısıyla gelişlerimizi buna göre ayarlamamız gerektiği konusunda birçok mesaj aldık. Bu mesajlar da ciddi bir kafa karışıklığı yarattı.

En sonunda ben ve çevremdeki birçok insan, en iyisi sabah beş gibi kalkıp en geç altıda otobüse binelim ki COP alanına bir an önce ulaşalım, dedik. Çünkü benim de sabah dokuz buçukta başka bir görüşmem vardı. Bir saat, bir buçuk saat otobüs bekledik. Pek çok insan daha fazla beklemek zorunda kaldı.

Ama bu sorun sadece bugüne özgü değildi. İlk günlerde de alana erişimde ciddi sorunlar yaşayanlar oldu. Kimileri üç saat, kimileri beş saat trafikte kaldı. Girişte çok uzun süre bekleyenler oldu.

Bugün, constituency groups dediğimiz bileşenler, yani sivil toplum kuruluşları, yerli halklar ve burada temsil edilen pek çok farklı topluluk, bu konuda COP31 Başkanlığı’na resmî bir şikâyette bulunmuş. Burada ciddi bir erişim sorunu yaşadıklarını ve buna çözüm bulunması gerektiğini belirtmişler.

İyi haber şu ki bu durum COP31 Başkanlığı tarafından ciddiye alınmış. Bu gruplarla bir araya gelinmiş, sorunla ilgili bir açıklama yapılmış ve iletişim kopukluğu olduğu söylenmiş. Bunun başlı başına bir sorun olduğunu da en azından kabul etmişler.

Dileriz bu erişim sorunları devam etmez. Bununla beraber şunu da vurgulamakta fayda var: Erişim, kapsayıcılığın, sivil toplumun ve tüm paydaşların bu süreçlere anlamlı katılımının yalnızca çok küçük bir bileşeni.

Anlamlı katılım dediğimiz zaman aslında yapılandırılmış mekanizmalardan bahsediyoruz. Bu mekanizmalar aracılığıyla bileşenlere kararları gerçek anlamda etkileyebilme fırsatının tanınmasından söz ediyoruz.

Biz İklim Ağı olarak şimdiye kadar ne yazık ki COP31 Başkanlığı’na yönelik bu yöndeki taleplerimize bir karşılık alamadık. Bunu da bu vesileyle vurgulamakta fayda var.

İ.M.: Evet, tam olarak kastınız ne burada? Benim aklıma bugün bir başka tartışma konusu olan, Açık Radyo’da Cansu Acar’ın da kayıt altına aldığı, Liderler Zirvesi’nde basının erişiminin hayli kısıtlı olması meselesi geldi. Kimi havuz listelerle çok sınırlı sayıda basın mensubunun buraya katılabildiğine dair de büyük bir tepki oluştu. Aklıma bu geldi ama İklim Ağı muhtemelen başka bir perspektiften de bakıyor.

T.S.: Biz konuya şu perspektiften bakıyoruz: Daha en başından, zirveden çok önce, Türkiye’nin COP31’e başkanlık edeceği belli olduğundan beri bu yöndeki talebimizi sürekli dile getiriyoruz. Bu çerçevede hem doğrudan mektuplar gönderdik hem de açık bir mektup yayımladık. Avustralya’daki sivil toplum örgütleriyle birlikte, yüzden fazla sivil toplum örgütünün imza attığı bir çağrı yayımladık. Bu çağrının içerisindeki taleplerimizden biri de fosil yakıtlardan çıkış talebiyle beraber...

İ.M.: Tabii.

T.S.: Sivil toplumun süreçlere anlamlı katılımının sağlanmasıydı. Burada yapılandırılmış mekanizmalardan kastımız şu: Belirli bir mekanizma çerçevesinde bileşenlerle düzenli olarak bir araya gelirsiniz, bileşenlerin katkılarını dinlersiniz, kendi pozisyonunuzu ortaya koyarsınız. Daha sonra bu katkılarla ilgili geri bildirimde bulunursunuz. Dersiniz ki: “Biz sizin katkılarınızı şu şekilde değerlendirdik. Bu kısımları dikkate alabiliyoruz ama şu kısımları şu nedenlerle içeremiyoruz. Belki şöyle bir orta yol bulunabilir.” Biz böyle bir mekanizmadan bahsediyoruz.

Bunu bir kenara bırakıyorum. Buraya geldiğimizden beri ne yazık ki henüz COP31 Başkanlığı’yla bir görüşme fırsatı bulamadık.

İ.M.: Evet, dolayısıyla pek çok yerde kendini gösteren, demokrasi anlayışından uzaklaşmanın başka bir semptomunu burada izliyoruz. Az önceki Cansu Acar’ın haberine de dönmek isterim. Habere, “Bugünkü Liderler Zirvesi’nde basına erişim sınırlaması” diye başlıyor.

COP31 için aylar önce akreditasyon alan gazeteciler, Türkiye’nin ev sahipliğindeki Liderler Zirvesi’ni bu akreditasyonla salondan takip edemiyor. Zirveye yalnızca BM İklim Değişikliği ile Türkiye hükümetinin medya ekiplerinin birlikte oluşturduğu özel basın havuzundaki gazetecilerin girebildiğini öğrenmişler.

COP31 organizasyonunun basın masasıyla görüşmüşler. Salona giremeyen gazetecilerin zirveyi canlı yayından takip edebileceğine dair bir taahhütte bulunmakla birlikte, BM İklim Değişikliği medya ekibi şunu söylemiş: “Bu etkinlikler için Türkiye hükümetinin medya ekibiyle iş birliği içindeyiz. Tüm bölgelerden medya kuruluşlarını kapsayacak şekilde coğrafi dengeyi gözeten bir medya havuzu seçecek ve yöneteceğiz. Medya mensuplarının havuza bireysel olarak kayıt yaptırması mümkün olmayacaktır.”

Artık yer bulunmamakla birlikte ilk birkaç dakika için fotoğraf çekilmesine de izin vereceklerini söylemişler. Böyle bir jestte bulunmuşlar.

Ama bu medya havuzunun nasıl oluşturulduğuna, mekanizmanın ne olduğuna dair de bir şeffaflık olmadığını yine bianet’te Cansu Acar’ın haberinde görebiliyoruz. Aslında çok benzer şeyleri anlatan iki ayrı vaka gibi duruyor bunlar.

T.S.: Bugün Liderler Zirvesi sırasında alandaki durumu hepimiz gözlemleme fırsatı bulduk, hatta bizzat yaşadık. Pek çok yere girilemiyor. O kadar geniş bir alan kapatıldı ki... Şimdiye kadar 9-10 COP’a katıldım. Paris de bunlardan biriydi. Orada Obama’dan John Kerry’ye kadar herkes vardı.

Tabii ki bu tür etkinliklerde üst düzey oturumları doğrudan salondan izlemeniz mümkün olmayabiliyor. Ancak başka bir salonda yayın yapılıyor ve oradan izleyebiliyorsunuz. Genellikle COP’larda Liderler Zirvesi’nin üst düzey oturumları bu şekilde olur. Burada ise bu mümkün olmadı.

Bununla beraber, daha sonra ülkelerin beyanlarını doğrudan dinlemek de belli ölçüde mümkün olabiliyor. Çoğunlukla böyledir. Ama burada bırakın yakındaki bir yan salonda bunları dinlemeyi, o alanın yakınından bile geçmek mümkün değildi. Dolayısıyla bu durum ne yazık ki alan içerisinde de ciddi bir erişim sorununa yol açtı.

İ.M.: Evet, şüphesiz. Tabii ki biz de meslek gereği uzaktan da olsa takip etmeye çalışıyoruz ama bunu sen ve siz çok daha iyi yaptınız. Neyse ki varsın, neyse ki varsınız.

T.S.: Teşekkürler, sizler de iyi ki varsınız.

İ.M.: Bugün Liderler Zirvesi nasıl cereyan etti, gözlemlediğiniz kadarıyla?

T.S.: Liderler Zirvesi, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres’in konuşmasıyla başladı. Guterres, bu zamana kadar gördüğümüz diğer genel sekreterler arasında iklim konusunu en çok sahiplenen, iklim krizinin temel nedenlerinden biri olan fosil yakıtları doğrudan gündeme getiren ve fosil yakıtlardan çıkış konusunda çok net çağrılarda bulunan bir genel sekreter.

Bugünkü konuşmasında da bunu yine gördük. Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın Emisyon Açığı Raporu’na referans verdi. Kömürden elektrik üretiminin 2035’e kadar yüzde 75 oranında azaltılması gerektiğini vurguladı. Bununla beraber, 1,5 derece hedefinin korunması için yeni fosil yakıt yatırımlarının yapılmaması gerektiğinin altını çizdi.

Diğer taraftan Brezilya Cumhurbaşkanı Lula da Silva’nın konuşması vardı. Hem Lula da Silva hem de COP30 Başkanı André Corrêa do Lago, bu süreçleri takip eden pek çok kişi tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı.

Lula da Silva, fosil yakıtlardan çıkış, iklim finansmanı ve ormansızlaşmanın durdurulmasına ilişkin yol haritalarının ilerletilmesi gerektiğini söyledi.

Hatırlayacaksınız, geçtiğimiz yıl COP30’da bu konularla ilgili somut bir çıktı alınamadı. Ancak Brezilya bu konuda bir inisiyatif alarak yol haritası hazırlama sürecini başlatacağını duyurdu. Daha sonra, yıl boyunca taraflarla yürütülen istişarelerin ardından bu yol haritalarını yayımladı.

Fosil yakıtlardan çıkış yol haritasının lansmanı da gerçekten çok coşkuluydu.

Ö.Ö.: Bu konuda bir şey söyleyebilirim. Geçen hafta Brezilya bir küresel yol haritası açıkladı. Dün de bir...

T.S.: Bunlar aslında aynı rapor. Dün yapılan, onun yeniden lansmanıydı. O yüzden o kavramı kullandım. Yeniden duyurusu diyelim.

İ.M.: Evet.

T.S.: Türkçeyi böyle konuştuğum için hepinizden özür diliyorum.

İ.M.: Yeniden ilan diyelim, evet. Bu arada Fransa, Almanya ve Hollanda’nın isimlerini telaffuz edebiliyoruz. Bu çağrıya katılan Finlandiya’nın da.

T.S.: Evet, Finlandiya da bugün yol haritası taslağını açıkladı.

Ö.Ö.: Bu arada, çok özür dilerim, Brezilya kendi ulusal yol haritasını açıkladı mı?

T.S.: Tabii, Brezilya kendi ulusal yol haritasını açıkladı. Fransa, Almanya ve Hollanda da aynı şekilde kendi ulusal yol haritalarını açıkladı. Bugün de Finlandiya açıkladı.

İrlanda’nın da açıklayabileceğine dair birtakım söylentiler olduğunu duydum. Umarız o da olur. Aslında bu şaşırtıcı olmaz çünkü biliyorsunuz, bu yıl Santa Marta Konferansı düzenlendi. Önümüzdeki yıl gerçekleştirilecek fosil yakıtlardan çıkış inisiyatifinin bir sonraki konferansına İrlanda, Tuvalu ile birlikte başkanlık edecek. Dolayısıyla İrlanda da bu süreci sahiplenen ülkelerden biri.

Ö.Ö.: COP31’dekine benzer bir iş birliği mi olacak? Yani orada da iki başkanlık bir arada mı olacak? Ev sahibinin Tuvalu olacağını biliyoruz ama.

T.S.: Evet, Santa Marta’da da öyleydi. Hem Kolombiya hem de Hollanda birlikte sürecin kolaylaştırıcılığını üstlendiler diyelim.

Bugünkü Liderler Zirvesi’nde dikkat çeken konulardan biri de Erdoğan’ın konuşmasıydı. Buradan birkaç not aktarabiliriz. Yenilenebilir enerji, elektrifikasyon ve enerji güvenliği konularından bahsetti. Yenilenebilir enerji kaynaklarının kurulu güç içindeki payının hâlihazırda yüzde 60 olduğunu vurguladı.

Tabii burada kurulu güçle üretim arasındaki ayrımı yapmak gerekiyor. Kurulu güç kapasiteyi ifade ediyor ama bu kapasitenin ne kadarının üretime dönüştüğü, elektrik talebinin ne kadarını karşıladığı her zaman aynı olmuyor. Türkiye’de yenilenebilir kaynakların elektrik üretimindeki payı şu anda yüzde 40 civarında. Üstelik burada tüm yenilenebilir kaynaklardan bahsediyoruz. Buna karşılık kömür tek başına Türkiye’nin elektriğinin yaklaşık üçte birini üretiyor.

Erdoğan’ın konuşmasında vurguladığı konulardan biri de Pasifik ada ülkelerinin iklim finansmanına ve teknolojiye erişim ihtiyaçlarıydı. Avustralya’nın da benzer bir vurgu yapması şaşırtıcı değil. Ancak Pasifik ada ülkelerinin ve diğer ada ülkelerinin ihtiyacı olan şey yalnızca iklim finansmanı değil. Bu ülkelerin bir varoluş kriziyle karşı karşıya olduklarını biliyoruz. Bu krizin temelindeki soruna, yani fosil yakıtlara işaret ediyorlar ve diyorlar ki: “1,5 derece meselesi bizim için bir varoluş meselesi. Artık acil önlemler alınması gerekiyor. Fosil yakıtlardan çıkış için daha fazla bekleyemeyiz. Bugün adım atılması gerekiyor.”

Oysa Türkiye’nin fosil yakıtlardan çıkış yol haritası inisiyatifini sahiplendiğine ya da sürdürmek istediğine dair henüz bir açıklama görmedik. Dünkü lansmanda Türkiye’den daha ziyade, “Biz de bu konuyu önemsiyoruz ama her ülkenin kendi şartları, kendi yol haritası ve kendi yolculuğu var” şeklinde bir açıklama duyduk. Bu tür konularda en sık dile getirilen çekincelerden birinin ulusal koşullar olduğunu da hatırlatmakta fayda var.

Bir başka konu da Gazze vurgusuydu. Erdoğan, Gazze’deki ablukayı kınadı ve orada aynı zamanda bir çevre katliamı yaşandığını söyledi. Zeytin ağaçlarının yok edilmesine dikkat çekti ve bugün COP alanına zeytin ağacı diktiklerini belirtti.

Burada bir çelişkiyi hatırlatmakta fayda var. İkizköy ve çevresindeki zeytinlikler, bölgedeki kömür madeninin genişletilmesi için sökülüyor. Bu zeytinlikler, bölgede yaşayan insanların iradesine rağmen kamulaştırılıyor.

Erdoğan’ın konuşmasında dikkatimi çeken bir başka güçlü vurgu da şuydu: “Ekolojiyi ekonomiye feda eden tamahkâr zihniyete dur diyelim.”

Burada da kamuoyunda “Süper İzin Yasası” olarak bilinen 7554 sayılı yasayı hatırlamakta fayda var. Bu düzenleme pek çok hüküm içeriyor ama en temel meselelerden biri, ormanlar ve yaban hayatı geliştirme sahaları da dâhil olmak üzere korunan alanların madencilik faaliyetlerine açılmasının önünün açılmasıydı.

Bu durum, Erdoğan’ın konuşmasında eleştirdiği, ekolojiyi ekonomik çıkarlara feda eden anlayışa hizmet ediyor gibi geldi bana.

İ.M.: Evet, COP tartışmaları etrafında icraatlara ilişkin önemli hatırlatmalar bunlar. Yalnızca aktarmakla kalmayıp hafızamızı da tazelediğin için sana çok teşekkür ediyoruz.

Özdeş uzaktan bağlandığı için göz göze gelemiyoruz. Şu an aklından geçen bir şey var mı bilmiyorum ama dilerseniz söyleşimizde biraz daha ilerleyelim.

Bir yandan bu ana tartışmalar sürerken von der Leyen ve Avrupa Birliği'ne de eleştiriler yöneltiliyor. Von der Leyen nezdinde dile getirilen eleştiriler, genel olarak Avrupa ülkelerinin buradaki temsiliyeti, zirvede bulunmayışları ve taahhütlerini ne ölçüde hayata geçireceklerine ilişkin belirsizliklerle ilgili gibi görünüyor.

Bu konuda kısaca aktarmak istediğin notlar var mı?

T.S.: Bugün von der Leyen konuşmasında Avrupa’nın enerjisini tamamen elektrikten karşılayan ilk kıta olacağını vurguladı. Bu da bana elektrifikasyon taahhüdünün Avrupa tarafından benimsenmeye başlandığı izlenimini veriyor.

Burada şu notu düşmek gerekiyor: Elektrifikasyon elbette fosil yakıt kullanımının azaltılması konusunda önemli bir araç. Ancak fosil yakıtlardan çıkışın ve enerji dönüşümünün bir bileşeni olarak ele alınmalı.

COP28’de ortaya konan hedefler vardı. Bunlardan biri fosil yakıtlardan çıkış, bir diğeri yenilenebilir enerji kapasitesinin üç katına, enerji verimliliğindeki iyileşme hızının ise iki katına çıkarılmasıydı.

Elektrifikasyonun bu hedeflere alternatif bir unsur olmaması gerekiyor. Biz İklim Ağı olarak konuya bu şekilde bakıyoruz.

İ.M.: Evet, dün de benzer bir vurgu yapmıştık. Kömürden çıkışı merkeze almayan bir elektrifikasyonun eksik kalacağına dair yayınımızda önemli bir vurgu vardı. Bunu da bir kez daha hatırlatmış oluyoruz.

Son birkaç dakikamızda müzakerelerin diğer tarafında neler konuşulduğuna da değinebiliriz. Az önce söylediğim gibi, oradaki dinamikler de yavaş yavaş ortaya çıkmaya başlıyor. Bunları konuşmak da kıymetli olur. Ancak Liderler Zirvesi bugüne damgasını vurdu denebilir. Gördüğümüz kadarıyla programları da biraz aksattı. Bu konuda çok kısa bir değerlendirme yapabilirsen...

T.S.: Adil geçiş konusuna biraz değinebiliriz. Çok kısa lütfen. Kendi notlarımdan aktarmaya çalışıyorum. Bugün 88 ülkeden 700’ü aşkın örgüt, COP31’de adil geçiş mekanizmasının kurulması için çağrı yaptı.

İ.M.: Bu mu azalmış?

T.S.: Evet, çok büyük bir sayı. Geçtiğimiz yıl bu mekanizmanın kurulmasına karar verildi. Ancak mekanizmanın temel işlevlerinin neler olacağı, nasıl bir yapıya sahip olacağı ve nasıl çalışacağına dair müzakereler devam ediyor.

Temel işlevlere ilişkin müzakerelerde ülkelerin pozisyonlarının biraz daha birbirine yakınlaştığını gözlemleyebiliyoruz.

Temel işlevler derken kapasite geliştirme, teknoloji desteği, yeni ve ilave finansman kaynaklarına erişim için eşleştirme mekanizmaları ve adil geçişin ulusal yol haritalarına nasıl yansıtılacağı konusunda uzman desteği gibi konulardan bahsediyoruz.

Bu alanlarda ülkelerin pozisyonlarının birbirine biraz daha yaklaştığını görüyoruz. Ancak bir yandan da temel bir ayrım var. Japonya, Kanada ve Avrupa Birliği gibi tarafların pozisyonlarında, adil geçişi destekleyen hâlihazırda pek çok araç ve mekanizma bulunduğu vurgulanıyor. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi kapsamında zaten tanımlanmış çeşitli mekanizmalar var. Bu yıl bunlara ilişkin bir haritalama çalışması da yapıldı. Bu ülkeler, mevcut mekanizmalar arasında koordinasyon sağlanmasını öneriyor.

Ancak gelişmekte olan ülkeler, ihtiyaçlarının yalnızca koordinasyon olmadığını, yeni ve ilave desteğe ihtiyaç duyduklarını söylüyor. Dolayısıyla bu konudaki temel görüş ayrılığı devam ediyor.

Bugünkü müzakerelerde hâlihazırda yürütülen Adil Geçiş Çalışma Programı’nın devamlılığı ve kurulacak mekanizmayla nasıl ilişkilendirileceği üzerine de istişareler yapıldı. Programın devam etmesi konusunda pek çok ülkenin hemfikir olduğuna tanık olduk.

İ.M.: Evet, takibimizi sürdüreceğiz. Biz bir müddet daha buradayız ki sen de muhtemelen.

T.S.: Evet, aynen.

İ.M.: Aksamalar daha az olduğu takdirde görüşmelerini daha da verimli bir şekilde sürdüreceksin. Tanyeli Sabuncu, WWF-Türkiye Kıdemli İklim ve Enerji Danışmanı ve İklim Ağı paydaşı olarak bu akşam Apaçık Radyo’nun COP31 Özel Yayını’nda son yarım saatte konuğumuzdu. Çok teşekkür ediyorum Tanyeli. Harika, kapsayıcı ve detaylı bir özetti.

T.S.: Ben teşekkür ederim.

İ.M.: Ağzına sağlık.

T.S.: Beni ağırladığınız için çok teşekkür ederim.