Apaçık Radyo

Özlem Altıparmak: "Kadınların olmadığı bir düzene adil bir düzen demiyoruz"

19 Kasım 2026

COP31 kapsamında Hukuk, Doğa ve Toplum Vakfı’ndan Özlem Altıparmak’la toplumsal cinsiyet eşitliğinin iklim müzakerelerindeki yerini, Belém’de kabul edilen Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı’nı (Gender Action Plan), feminist adil geçişi ve kadınların iklim politikalarındaki karar alma süreçlerine katılımını konuşuyoruz.

Image
""

İ. M: Canlı yayına geri döndük. Laura Guzman'la söyleşimizin ardından İklim Ağı paydaşlarından Hukuk, Doğa ve Toplum Vakfı'ndan Özlem Altıparmak'la Antalya stüdyomuzdayız diyelim, geçici stüdyoda. Özlem, hoş geldiniz.

Ö. A: Hoş bulduk, çok teşekkürler.

İ. M: Biz teşekkür ederiz burada olduğunuz için. İklim Ailem her akşam son yarım saatte günün teması etrafındaki gelişmeleri takip ettiğimiz özel kuşakta bugün yarım saate yakın zamanımız olacak. Evet, bugün insani ve sosyal kalkınma ve toplumsal cinsiyet.

Ö. A: Evet.

İ. M: En sonda gibi gözüküyor. Buradan başlamakta hiçbir sakınca yok bence. Bir yandan tabii ki kesişimsellik konuşuyoruz çok uzun yıllardır, doğru ama bir günde birden fazla şey, çok fazla şey konuşuluyormuş gibi gelmiyor. İlk bakışta neler söylemek isteriz?

Ö. A: Şimdi bugün dediğiniz gibi toplumsal cinsiyetin gündeminin çizildiği bir gün. Yani işte insani ve sosyal kalkınma genel teması altında toplandı. Örneğin geçen sene Belém'de, Brezilya'da bu Gender Day olarak geçen bir gündü. Ama gerek ev sahibi ülkenin gerekse Birleşmiş Milletler içerisinde gittikçe otoriterleşen ve aslında muhafazakârlaşan, toplumsal cinsiyet konusuna oldukça problemli yaklaşan ve bizleri kazanılmış mücadelenin oldukça gerisine götürmeye çalışan bir anlayış da var. Bu aslında bugünün temasına da yansıyor ve kadınların güçlendirilmesi gibi bir başlık altında toplanıyor. Artık toplumsal cinsiyet eşitliği gibi bir resmî söylemde geçmiyor; kadın-erkek fırsat eşitliği gibi kullanılıyor. Aslında bugün tabii ki toplumsal cinsiyet günü ve iklim değişikliğini, İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'ni, yani burada olmamızın esas sebebini, toplumsal cinsiyet bakış açısıyla konuştuğumuz bir gün.

İ. M: Evet, bir yandan Belém'den buraya bir birikim de var tabii ki. Az evvel BAM lafı geçti. Laura Guzman, BAM hareketini ya da mekanizmayı hatırlattı. Öte yandan Belém'de de Gender Action Plan oluşturulmuştu, değil mi? Evet. Geçen yıldan takibimiz olmuştu tabii ki yayınlarda ama biz biraz baştan alalım mı? Tabii, sana zahmet olmasın.

Ö. A: Yani bu Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi aslında içinde gender'ın geçmediği ve kadın haklarıyla da ilgili olmayan bir sözleşme değil. Kadınların insan haklarına özgülenmiş, ayrımcılıkla mücadele eden bir sözleşme ama İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi oldukça teknik, iklim değişikliğini ele alan bir sözleşme. Aslında üçüncü Rio sözleşmelerinin içerisinde, örneğin Biyoçeşitlilik Sözleşmesi'nin preambülünde, girişinde toplumsal cinsiyet geçer. Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi'nin de aslında maddelerinde kadınlar, kırsaldaki kadınlar, kadınların güçlendirilmesi meselesi geçer.

İlk kez Lima Toplumsal Cinsiyet Çalışma Programı kabul edildi. Beş yıllıktı, daha sonra tekrar uzatıldı. Çok önemli bir gelişme olarak Brezilya'da, Belém'de Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı kabul edildi. Lima biraz daha bizim eski toplumsal cinsiyet eşitliği anlayışımıza benziyordu; daha sayısal eşitlikler, heyetlerdeki cinsiyet eşitliği dengeleri, beş kadın beş erkek olması gibi meseleler merkezdeydi. Kadınları daha homojen bir grup olarak ele alıyordu. Şimdi mesela Belém Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı'na baktığımızda daha kesişimsel bir yaklaşım görüyoruz. Afrikalı kadınlar, kadınların aslında tek bir grup olmadığı, yerli kadınlar vurgusu, siyasi kadınlar vurgusu... Yani bizim 90'ların feminizminin ya da 80'lerin feminizminin daha ileri gittiği bir bakış açısı.

Özellikle Belém Eylem Planı'nda, Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı'nda benim vurgulamak istediğim, bakım ekonomisinin gündeme gelmesi söz konusu. Çünkü örneğin adil geçiş gibi tartışmalar yapılırken aslında görünmeyen, değer biçilmemiş koskoca bir bakım ekonomisinden bahsediyoruz. Yani gayrisafi millî hasılayla ilgili bugün katıldığım toplantıda bir şey vardı. Şöyle diyordu: Bebek bakıcınızla sakın evlenmeyin. Çünkü evlenirseniz gayrisafi millî hasılayı düşürmüş olursunuz. Hane içerisinde hiç bedel almadan gördükleri o kadar çok iş var ki. Bu bakım emeğini görünür kılmaya çalışıyor diyebilirim.

Belém Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı'nın bence en önemli başlığı kadın çevre hak savunucularının korunmasıydı. Ki bizde de İkizköy'de, Akbelen'de, Karadeniz'de kadın çevre savunucularını en önde görüyoruz. Onların özellikle korunması meselesi gündemdeydi. Ben çok çığır açıcı bir şey olarak görüyorum Belém Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı'nı. COP31'de aslında Belém GAP'in, yani bu eylem planının ilk kez uygulandığı bir COP olması itibarıyla da feminist hareket tarafından önemsenen bir COP.

İ. M: Evet, ilk kez uygulandığı dediniz. Buraya dönelim şimdi. Evet, COP'un icraat COP'u, implementasyon COP'u olması, eyleme yönelik olması en büyük iddialarından birisi. Ama iddiayla gerçek arasındaki çatallanmayı konuşup duruyoruz. Belém GAP için durum biraz daha umut vaat eder olsun diyeceğim ama size bırakayım.

Ö. A: Yani feminist mücadele umut vaat eden bir mücadele bence. Kadınların yıllardır feminizm içerisinde kazandığı hakları düşünün. Oy hakları yokken, yani oy kullanamıyorken, pantolon giyemiyorken şu anda Belém Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı'nı konuşuyoruz. Feminizm dalgalar halinde gelir. Birinci dalgadaki kız kardeşlerimiz oy hakkı için mücadele etti. Biz koridorlarında iklim müzakerelerine katılmak için mücadele ediyoruz. Siz istediğiniz kadar toplumsal cinsiyetin üstünü çizin. Bizim varoluşumuzu çizmek mümkün değil.

Hani zamanında "Kadınlar da yok" diyordu. Yani hâlâ metinlerden kadının silinmeye çalışıldığı, tekrar adımızın yok edilmeye çalışıldığı bir dönem diye düşünüyorum. Ama hiçbir şekilde o mücadele gitmeyecek.

Uygulama kısmına bakarsak bugün mesela benim katıldığım bir high-level, yani üst düzey toplantı vardı. Belém Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı'nın kabulünden sonraki ilk toplantıydı. Tabii ki ülke başkanları açtılar. Avustralya adına, Türkiye adına konuşmacılar vardı. Benim dikkatimi çekti mesela: Türkiye Başkanlığı adına bir erkek bakanlıktan konuştu, Sayın Orhan Solak Bey. Ama ben çok görmek isterdim; Türkiye'de iklim bürokrasisi içerisinde de, bakanlıkta da, belediye başkanlıklarında da konuşabilecek çok yetkin kadınlarımız var. Bizim konuşmacılarımız dışında bütün konuşmacılar da kadındı.

Biraz daha adil geçişte kadınlar meselesi ve kız çocuklarının güçlendirilmesi meselesi konuşuldu. Mesela adil geçiş tartışmalarına baktığımızda hep işlerini kaybedecek erkek maden işçilerinin yenilenebilir enerji sektöründe iş bulmaları üzerinden gidiliyor. Yani yüz madende çalışan işsiz kalacaksa onları nasıl yeniden işe kazandıracağız meselesi. Hâlbuki biz de bunlar yapılırken evimizde tarhana yapmayacağız, ekolojik dönüşüm bu demek. Ya da salça yapmayacağız, reçel yapmayacağız, atalık tohumlardan —ki o "atalık tohum" bile cinsiyetçi bir ifade— yerel tohumlardan ekmek yapmayacağız.

O yüzden bizde de bu dönüşüm olacaksa, yeşil bir dönüşüm olacaksa bunun feminist, yeşil, mor-yeşil bir dönüşüm olması için kadınların da adil geçişte beceriler kazanması, yani bu sektörde istihdamda yer almaları gerekiyor. Bakım emeğinin, bakım hizmetlerinin, bizim toplumsal altyapı hizmetleri olarak adlandırdığımız, karbon açısından da nötre yakın olan bu hizmetlerin bir altyapı hizmeti olarak düzenlenmesi gerekiyor.

COVID'de mesela ilk çöken hizmetler toplumsal altyapı hizmetleri oldu. Yani bakım hizmetleri, kreşler, yaşlı bakımı... Benim örneğin yakınlarım, huzurevinde kalanlar... Hepsi bir anda... Çocuk sistemleri, kreşler dediğim gibi, hepsi bir anda çöktü. Eğitim de çöktü. O da kadının üzerine kalan bir şey.

Adil geçişten bahsediyorsak biz kadınlar gerçekten bizlerin olmadığı bir düzene adil bir düzen demiyoruz. Toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini derinleştiremezsiniz ya da yeni toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri yaratamazsınız eğer bir dönüşümden bahsediyorsanız. Tam da bugün, uygulama COP'u denip de kararlar alınırken gerek finansman açısından gerek adil geçiş açısından bunlar tartışılıyordu COP koridorlarında, bugün Antalya'da.

İ. M: Evet, bu bahsettiğiniz high-level denen, üst düzey yetkilerin buluştuğu toplantının gündemi diye anlıyorum, değil mi?

Ö. A: Evet, evet, evet.

İ. M: Evet, sabah saatlerinde gerçekleşen. Gün içerisinde başka buluşmalar oldu. Biraz oralardan da izlenimlerinizi almak istiyorum.

Ö. A: Yani bugün her yerde konuşuluyordu. Ben bugün Yeşil Alan'da da, Green Zone'da da, bankacılarla ilgili etkinliklerde de toplumsal cinsiyete duyarlı yaklaşımları gözlemledim. Ben bu "duyarlı" kelimesini de çok sevmiyorum. Gender-sensitive gibi ama biz gender-transformative diyebiliriz ona ya da responsive diyebiliriz. Yani toplumsal cinsiyet dönüştürücü; sadece ona duyarlı olmanız değil, onu dönüştürmek üzere eylemler, planlar yapıyor olmanız lazım.

Bugün gözlemlediğim, iş dünyasından katıldığım etkinliklerde de ya da bütün yan etkinliklerde de kadın meselesinin, kadınların aslında iklim politikalarında nasıl daha aktif olabileceğinin konuşulmasıydı. Yani sadece bir karara beş kişinin katılması değil de söylediğiniz sözlerin karar süreçlerine nasıl geçeceği ve sadece kadınların sayısal olarak orada olması değil, kadın liderliği dediğimiz, yönetici pozisyonlarına gelmeleri meselesi...

COP'ta da bir takım istatistikler yapılmış. Örneğin kadın delegelerin sayısı yüzde 36 civarındayken yönetici liderlik konumundaki delegelerin sayısı yüzde 20'lere düşüyor. Yani karar veren biz değiliz. Biz hep işçi arılarız. Çalışıyoruz ama bizleri yönetenler her zaman ne yazık ki erkekler olabiliyor.

Bunun da altında o bakım sorumlulukları var. Siz bir akademisyen olduğunuzda rektör pozisyonuna yükselemiyorsunuz. Bir makale yazmanız gerekiyorsa evde bakmanız gereken çocuk, yıkamanız gereken bulaşık var. Ben rahat bir şekilde oturmak istediğimde saat gece 11 olmuş oluyor. O yüzden bütün bunlar... Aslında sadece maddi yoksulluk değil, zaman yoksulluğu da yaşanıyor. Bizim toplumsal cinsiyet çalışmalarında gerçekten zaman yoksulluğu da gündemde. Bugün bu meselenin insani ve toplumsal kalkınma ya da sosyal kalkınma başlığı altında çok boyutlu ve kapsamlı olarak tartışıldığını gözlemledim. Bunlar da bana umut verici geliyor açıkçası.

İ. M: Evet, harika. Peki şimdi Belém GAP mi diyoruz bu arada?

Ö. A: Evet, GAP diye kısaltıyoruz. Gender Action Plan'ın. İklim zaten dili kısaltmalardan oluşuyor diye düşünüyorum.

İ. M: İlk başta gerçekten şey gibi, hiç kimsenin konuşmadığı bir uzaylı dili gibi geliyor. Aynen, dekoder gerekiyor yani.

Ö. A: Bu da aslında biliyor musunuz, iklim adaletsizliğinin bir şeyi. Yani ben mesela Kadın Hareketi kendi derdini anlatırken çok basit anlatmaya çalışır. Hak sahiplerinin anlaması için. Şiddet görmüş bir kadını böyle kısaltmalarla falan konuşamazsınız. İklim değişikliğinin bence dili çok zalim. Gerçekten hak sahiplerinin, yani bir çiftçinin, bir kadının, bir çocuğun —ki onlar hak sahibidir— iklim politikalarını anlayamayacağı bir dille konuşuluyor. Bu da aslında çok büyük bir eşitsizlik yaratıyor diye düşünüyorum.

Ben bu şeyin içine, yani iklim hareketinin içine ilk girdiğimde soru sormaya da çekiniyordum. Sanki bunu bilmiyormuşsunuz gibi bir hiyerarşi de oluşuyor. Aslında bizlerin buna da karşı çıkıyor olması gerekiyor. O hiyerarşiye, o anlaşılmazlığa... Pardon, onu da benim haklarımdan bahsediyorsun. Ne öyle UNFCCC gibi bir şey dediğinde karşındaki bakıyor yani. O yüzden daha anlaşılır, daha derdini anlatan, insanı da o müzakerenin içine çeken bir dil gerekiyor. Söylemiştim yani, sen anlaşılır bir dille konuşmuyorsan onun kararlarına katılım hakkını da engelliyorsun aslında. Bizim böyle engeller çıkarmıyor olmamız lazım bu alanda çalışan insanlar olarak.

İ. M: Evet, yani konunun teknik kısmının hep öne çıkışı... Aslında ne kadar zarar verici olduğunu sivil toplum hep konuşuyor. Sabah K-International'ın da aynı şekilde toplantısında bu da yine değinilen konular arasındaydı. Evet, daha nasıl söyleyeyim, söylediğiniz gibi daha katılımcı bir ortam oluşturulması gerekiyor bu anlamda.

Ö. A: Aynen, aynen.

İ. M: Anlaşılır ve belki tartışma başlatacak bir...

Ö. A: Aynen. İklim adaletinin bir parçası da bu. Mesela Çocuk Hakları Komitesi bir genel yorum yayımladı. Çocukların anlayabileceği bir dilde... Yani çocuklar kendi geleceklerine karar veriyorlar. İklim jargonu, iklim dili bu kadar anlaşılmaz olmamalı bana sorarsanız. Ben gerçekten zalim bir dil görüyorum. Hem hukukçu olarak hem de bu alanda çalışan bir sivil toplumcu olarak daha anlaşılır bir dille konuşmanın önemli olduğunu düşünüyorum.

İ. M: Peki şu an olan şey ne? Yani en başında programın başında sanki böyle bir geriye gidiş de söz konusu dediniz. Kullanılan dilde zaten toplumsal cinsiyetin üstü çiziliyor diye başladık sürece. Peki burada oluşturmaya çalışılan yol haritalarında, deklarasyonlarda durum nasıl? Oradaki dil neye dönüşüyor? Ona biraz daha tariflemenizi, belki mümkünse bir iki örnek vermenizi tercih edeceğim.

Ö. A: Tabii. İklim müzakereleri biliyorsunuz pek çok farklı başlıkta gidiyor. Azaltım, mitigation açısından, finansman açısından, adil geçiş açısından farklı başlıklar var. Örneğin ben çerçeve kararı takip etmeye çalıştım. Cover decision farklı farklı kullanılıyor, kapak karar kullanan da gördüm. Bu çerçeve karar metinlerine biraz toplumsal cinsiyet boyutuyla baktım. Çerçeve kararda acaba elektrifikasyonla ilgili bir karar olduğu için nasıl geçiyor diye baktım.

Hakikaten Belém Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı'na yer veriyor, içinde toplumsal cinsiyet eşitliğini, hatta az önce söylediğim gibi gender-responsive, yani toplumsal cinsiyete duyarlı değil, dönüştürücü yaklaşımı maddelerinde yer veriyor. Ama gözlemim şu: Bunları alt segmentlere indirmemiş. Maddeler olarak bunlara yer vermiş ama adil geçiş paragrafında ya da enerjiye erişim açısından kadınların enerji yoksulluğu gibi konularda veya iklim finansmanında kadınlara doğrudan finansman, yereldeki örgütlere doğrudan finansman gibi konularda alt başlıklara inmemiş.

Bir de devletlerin oturumlarını, tarafların bu konuda neler söylediklerini takip ettim. Sizler yayınlarda söylemişsinizdir; örneğin Arap devletleri tümüyle "Bu bizim kırmızı çizgimizdir, her yönüyle çöpe atılmalıdır" gibi davranıyorken toplumsal cinsiyet açısından benim dikkatimi çeken başka bir şey oldu. Mesela Vatikan, gender-responsive gibi bir kullanıma tümüyle karşı. Bunun aslında gender-sensitive ile değiştirilmesi gerektiğini söylüyor. Yani toplumsal cinsiyete duyarlı... Hâlbuki bu bizim çoktan aştığımız bir şey. Gender-responsive, Paris İklim Anlaşması'ndaki metinde yer alıyor. Yani bizi 2015'in de gerisine götürmeye çalışan bir zihniyet. Bu zihniyet mesela Rusya tarafından da destekleniyor. Kendine o muhafazakârlık içerisinde yer buluyor.

Gerçekten biraz da ben şöyle görüyorum: Toplumsal cinsiyet sanki çok tali bir meseleymiş gibi düşünülüyor. İklim gündemi çok ciddi; mitigation'dır, elektrifikasyondur falan. Toplumsal cinsiyet de sanki bunlara eklenen bir şeymiş gibi görülüyor. Hâlbuki kadınlar ve toplumsal cinsiyet alanında çalışanlar da diyor ki: "Bu ana bir mesele. Sadece oraya bir sos gibi, yemeğe salça koyar gibi koyacağımız bir şey değil."

Çerçeve kararda da ana maddelerde yer verilmiş ama onun da çizilebileceğinden biraz endişeliyim açıkçası. Çünkü bu COP'ta kazanılmış hakların da altının oyulmaya çalışıldığını görüyoruz; her anlamda, fosil yakıtlardan çıkış açısından da, gender açısından da ne yazık ki müzakerelerde böyle. Şu anda ben de bilmiyorum bu çerçeve kararın son durumu ne oldu?

İ. M: Sonra bekleyeceğiz.

Ö. A: İşte revize metinler ya da adil geçişte nasıl olacak? Şimdi bir toplantı var, sekizde, dokuzda bitecek. Sonra ne çıkacak hepimiz göreceğiz. Umarım toplumsal cinsiyet eşitliği açısından iyi metinler çıkar diyeyim.

İ. M: Evet. Bir yandan divan buluşması da devam ediyor. O da ilgiyle karşılandı diyelim. Onca sorunu muhakkak divan çözer gibi. Guardian'da da böyle hafif tiye alan bir yorum okumadım değil. Ama evet, karşılıklı ikili görüşmelerle, çoklu görüşmelerle sabah karşımıza çıkacak cover decision'ı değerlendiririz. Tekrar diyelim de diyorum, Özlem Altıparmak'la birlikteydik bu akşam yayında. İklim Ağı paydaşlarından Hukuk, Doğa ve Toplum Vakfı'ndan. Var mı son eklemek istediğiniz bir şey?

Ö. A: Yok, çok teşekkür ederim buna yer verdiğiniz için. Sorularınız da çok güzeldi. Umarım keyifle dinlenmiştir.

İ. M: Evet, ben de öyle umuyorum. Takibimiz sürecek İklim Ailem. COP31 alanında gerçekleştirdiğimiz yayınlarımız saat 7.30 ile 8.00 arası gerçekleşmeye devam edecek bu sürecin sonuna kadar. Evet, artık herkesin üstünde bir yorgunluk ve sabırsızlık da var ama mücadele devam ediyor, etmek durumunda. Bu söyleşiden de belki çıkaracağımız... Mesela bu, geliyor bana; Vatikan'ı ve Rusya'yı... Biraz tüylerim diken diken oldu ama neyse, çok da bunun derinine girmeyelim.

Bugünlük sonlanıyor yayın. Hatırlatayım, Apaçık Radyo üzerinden söyleşilerimizin deşifrelerine ulaşabiliyorsunuz, podcast kayıtlarının yanı sıra. Şayet bunların hepsini takip etmekte zorlanıyorsanız Açık Bülten'de Laga Luga mı, Fosil Yakıtlardan Çıkış mı başlığıyla günlük özetlerde yer alıyor. Buraya da abone olmanızı tavsiye ederim. Bizleri dinlediğiniz için çok teşekkür ederek hepinize iyi bir akşam diliyoruz. Hoşça kalın.

Benzer İçerikler

Laga luga mı, fosil yakıtlardan çıkış mı? - COP31 Özel Yayını Şimdi

COP31'de neler konuşuluyor, hangi kararlar alınıyor? Resmî müzakerelerden alternatif zirvelere, iklim hareketinin seslerinden gezegenin geleceğini belirleyecek tartışmalara, Antalya'dan gelişmeleri COP31 Özel Yayını'nda takip ediyoruz.

  -     
● Canlı Yayın
—
Şimdiki
—
Sıradaki
—
Sıradaki
—
Sıradaki