Nina Lakhani: “İklim adaletini savunup soykırım hakkında sessiz kalamazsınız”

Image

Waseem Ahmad Siddiqui: Gazze'deki savaşın ilk iki ayında ortaya çıkan ve gezegenin ısınmasına neden olan emisyonlar, dünyanın iklim değişikliğine karşı en kırılgan 20'den fazla ülkesinin yıllık karbon ayak izinden daha fazlaydı. 

Drilled Media'nın kıdemli küresel iklim adaleti muhabiri Nina Lakhani, “İsrail'in Gazze'deki Savaşından Kaynaklanan Emisyonların İklim Felaketi Üzerindeki Muazzam Etkisi” başlıklı rapor hakkında yazıyor. Rapor, ABD ve Birleşik Krallık'taki araştırmacıların çalışmalarına dayanıyor. Analiz, uçakların, tankların ve diğer araçların kullandığı yakıtlardan kaynaklanan karbon emisyonlarının yanı sıra bombaların, top mermilerinin ve roketlerin üretimi ve patlatılması sırasında ortaya çıkan emisyonları da kapsıyor. Araştırma ayrıca, İsrail'e askerî malzeme taşıyan ABD kargo uçaklarının, toplam karbon emisyonlarının neredeyse yarısından sorumlu olduğunu ortaya koydu. Konuyu daha ayrıntılı konuşmak üzere Nina Lakhani şimdi bizimle birlikte. Nina, bize katıldığınız için teşekkür ederiz.

Nina Lakhani: Rica ederim. Merhaba.

W.A.S.: Birkaç yıl önce yazdığınız bu makaleden başlayabilir misiniz? Yanılmıyorsam, az önce konuştuğumuz gibi, bu konuda daha fazla yazı da kaleme aldınız. Tam olarak neler ortaya çıkardığınızı anlatabilir misiniz?

N.L.: Evet, bahsettiğiniz makale, The Guardian'da çalışırken yazdığım bir makaleydi. Bu, gerçekten öncü nitelikteki yeni bir araştırmayı ele aldığım üç özel haberin ilkiydi. Araştırmacılar bu çalışmada savaşlarla bağlantılı karbon emisyonlarını, yani sera gazı emisyonlarını hesaplamaya çalışıyorlardı. 

İlk haberimizde savaşın ilk iki ayını hesaplamaya çalışmıştık. Üzerinde çalıştığım son haber ise ilk 15 ayın emisyonlarını hesaplıyordu ve çok daha kapsamlıydı. Aslında araştırmacılar, yöntemlerini geliştirdikçe doğrudan emisyonları incelemeye başladılar yani sizin de sözünü ettiğiniz şeyleri: Silahların taşınmasından, bombaların patlatılmasından, tanklardan ve doğrudan savaş faaliyetlerinden kaynaklanan karbon emisyonlarını. Bunun yanı sıra, örneğin İsrail'in Gazze'deki Filistinlilere ait güneş enerjisi altyapısının tamamını hedef alıp yok etmesinin ve bunun sonucunda Filistinlilerin dizel yakıtla çalışan jeneratörlere bağımlı hale gelmesinin etkilerini de incelediler. Bu jeneratörler karbon emisyonlarına neden oluyor. Aynı şekilde, İsrail'in gıda kaynaklarını hedef alması ve Filistinlilerin kamyonlarla taşınan gıda yardımlarına bağımlı hale gelmesiyle bağlantılı karbon emisyonlarını da hesapladılar yani doğrudan emisyonları ele aldılar ki bununla da kalmadılar. 

Araştırmanın son aşamasına gelindiğinde, enkazın temizlenmesinin karbon maliyetini de hesaplıyorlardı. İsrail, Gazze'de yaklaşık yarım milyon yapıya ya zarar verdi ya da bu yapıları tamamen yıktı. Dolayısıyla bu enkazın kaldırılmasının ve ardından yeniden inşa çalışmalarının karbon maliyetini değerlendirdiler. Aslında iklim üzerindeki en büyük etkiyi yaratacak olan da bu yeniden inşa süreci. Çünkü çimento üretimiyle ve inşaat faaliyetleriyle bağlantılı karbon emisyonlarının ne kadar yüksek olduğunu biliyoruz. 

2025 yılında yayımladığım son haberde, soykırımın ilk 15 ayını inceledik. Bu araştırmada, söz konusu ilk 15 ay boyunca ortaya çıkan sera gazı emisyonlarının Afganistan'ın, Kosta Rika'nın yıllık emisyonlarından daha fazla olduğunu gördük. Bunlar büyük ülkeler, değil mi? Üstelik bunların hepsi açıkça önlenebilecek emisyonlardı. Bu emisyonlar yasa dışı savaşlarla bağlantılı, bir soykırımla bağlantılı. Ancak aynı zamanda hiçbir yerde hesaba katılmayan emisyonlar. 

Şu anda Türkiye'desiniz, COP31 devam ediyor ve Birleşmiş Milletler iklim müzakerelerinin başlamasının üzerinden 30 yıldan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen hâlâ çok büyük bir boşluk var. Çünkü askerî emisyonlar, yani orduların barış zamanındaki faaliyetlerinden ve savaş sırasındaki faaliyetlerinden kaynaklanan emisyonlar, ülkelerin yıllık emisyonlarını Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’ne (UNFCCC) bildirirken hesaplamak ve raporlamak zorunda oldukları emisyonlar arasında yer almıyor.

W.A.S.: Evet. Konuşmaya devam etmek istediğim konu, Gazze'deki altyapı meselesi. Birleşmiş Milletler'in ve diğer kuruluşların ulaştığı sonuçları özetlemek gerekirse, Gazze'deki binaların %84'ü hasar görmüş durumda; yaklaşık 425 bin konut tamamen yıkılmış ya da kısmen hasar görmüş ve ayrıca 55 milyon ton enkaz var. Yanılmıyorsam bu enkaz hâlâ orada duruyor. Burada sormak istediğim şu: Gazze'de son derece somut ve fiziksel bir yıkım olarak karşımıza çıkan bu soykırımın boyutlarını nasıl tanımlarsınız?

N.L.: Örneğin Forensic Architecture adlı kuruluş, Gazze'deki yıkımın kasıtlı olarak gerçekleştirildiğini ortaya koydu. Yani altyapı özellikle hedef alındı. Sizin de söylediğiniz gibi evler, okullar, camiler, sağlık klinikleri, fırınlar yani bütün bu altyapı hedef alındı. Bunun yanı sıra su altyapısı, kanalizasyon arıtma tesisleri, enerji tesisleri, tarım arazileri ve seralar da hedef alındı. Yani Gazze'deki Filistinlilerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için ihtiyaç duydukları her şey İsrail tarafından kasıtlı olarak hedef alındı. Bütün bunların sonucunda yaşamı sürdürülemez hale getirdiler. 

Biliyorsunuz, bir eylemin soykırım olarak nitelendirilebilmesi için beş farklı ölçüt var. Bir ülkenin soykırım işlediğinin kabul edilmesi için aslında bu beş ölçütten yalnızca birini karşılaması yeterli. İsrail ise bu beş ölçütten dördünü karşılıyor. Ancak bunun da ötesinde, Forensic Architecture'ın araştırmaları başka bir şeyi daha ortaya koyuyor: İsrail, Gazze'de yaşamı mümkün kılan her şeyi yok etmekle kalmadı, yıkımın kendisini de yok etti. Yani kanıtları kasıtlı olarak ortadan kaldırmaya çalıştı. 

Örneğin, Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik hava bombardımanlarını düşünün. Böyle bir bombardımanın ardından uydular ve diğer teknolojiler aracılığıyla yukarıdan bakarak yıkımı görebilirsiniz, değil mi? Bu yıkımın haritasını çıkarabilirsiniz. Ancak İsrail'in yaptığı şey, daha sonra o bölgelere girerek neden olduğu yıkımın izlerini buldozerlerle kasıtlı olarak ortadan kaldırmak. Oysa bu yıkımın kendisi bir kanıt. Çünkü yaklaşık yarım milyon yapının enkazının altında cesetler, insanların bedenleri bulunuyor. Dolayısıyla soykırımın kanıtları da aynı anda yok ediliyor. 

Bence burada şunu hatırlamak da çok önemli: Bütün bu binalardan ve altyapıdan söz ediyoruz ama Filistinliler, dünyanın dört bir yanındaki Yerli halklar gibi, topraklarına son derece derin bağlarla bağlılar. İsrail'in burada yapmaya çalıştığı şey de onların topraklarını yok ederek kendilerini yok etmek. Bu nedenle sulak alanları da yok ediyorlar. Bölgedeki göçmen hayvanlar için son derece önemli olan, göç yolları üzerinde bulunan sulak alanlar tahrip edildi. Tarım arazileri, zeytinlikler yok edildi. Ben de Gazze'deki ekokırım üzerine bir kitap için bir bölüm yazdım.

W.A.S.: Tam da o konuya gelecektim.

N.L.: Evet. Biliyorsunuz, Refah sınırı yakınlarında atalarından kalan tarım arazileri bulunan Bedevi bir çiftçiyle röportaj yapmıştım. İsrailliler gelip su kaynaklarını yok etmişler, tarım arazilerini tahrip etmişler ve ailesine ait bütün hayvanları kasıtlı olarak öldürmüşlerdi. Yani mesele yalnızca altyapıyı yok etmek değil; aynı zamanda Filistinlilerin topraklarıyla olan bağını koparmaya çalışmak. Çünkü Filistin kimliğini yok etmeye çalışıyorlar, değil mi? Filistinlilerin kimliği, bulundukları yerle, yaşadıkları topraklarla ayrılmaz bir bütün.

W.A.S.: Söyledikleriniz tamamen doğru. Şimdi de yazdığınız o kitap bölümüne gelmek istiyorum: Kitabın adı Gaza: The Story of a Genocide (Gazze: Bir Soykırımın Hikâyesi). Fatima Bhutto ve Sonia Faleiro'nun editörlüğünü üstlendiği kitap, Verso tarafından yayımlandı. Sizin yazdığınız bölümün başlığı ise Ecocide in Palestine (Filistin'de Ekokırım). Bu yazınızda Gazze'deki soykırıma ilişkin çok önemli iki soruya yer veriyorsunuz. Alıntılıyorum: “Geriye hiçbir şey kalmamışken iklim değişikliğine uyum planını nasıl hayata geçireceğiz? Halkımız ve topraklarımız yok edilirken iklim adaletinden nasıl söz edebiliriz?” Alıntı burada sona eriyor. Lütfen bu iki sorudan ve Gazze'deki topyekûn yıkımın boyutlarından söz eder misiniz? Bu yıkımın bir adı var ve siz de bölümünüzün başlığında zaten buna değiniyorsunuz: Ekokırım.

N.L.: Evet, aslında o bölümde yapmaya çalıştığım iki şey vardı: Birincisi, çevresel yıkımın, yani İsrail'i kasıtlı olarak gerçekleştirdiği çevresel yıkımın neden soykırımın temel bir parçası olarak görülmesi gerektiğini ortaya koymaktı. Burada topraktan, sudan, havadan, her şeyden söz ediyorum. Bunlar birbirinden ayrı meseleler değil; birbirlerinin parçası. 

Az önce de söylediğim gibi, Filistinliler topraklarıyla bir bütün, topraklarıyla çok derin bir bağları var ve bu toprakları yok etmeye yönelik kasıtlı bir çaba yürütülüyor. Kitap bölümünde Guatemala'daki soykırımı örnek olarak kullanıyorum. ABD destekli sağcı hükümet, Maya Ixil halkına karşı aynı şeyi yapmaya çalışmıştı; onları topraklarından çıkardılar, ekinlerini yaktılar, tarlalarını ateşe verdiler, onlarla toprakları arasındaki bağı koparmaya çalıştılar. İsrail'in yaptığı da tam olarak bu. Ancak çok daha büyük ölçekte ve çok daha kapsamlı bir şekilde. Sizin de söylediğiniz gibi, inşa edilmiş altyapının %80'inden fazlası ya tamamen yıkıldı ya da hasar gördü ve bu enkazın altında kaç kişinin gömülü olduğunu bilmiyoruz. Üstelik İsrail daha sonra bu enkazın üzerinden buldozerlerle geçti. 

Az önce sözünü ettiğiniz alıntılar, Filistin'in iklim politikalarından sorumlu üst düzey yetkilisi Hadeel Ikhmais'e ait. Aslında benim bütün bu araştırmam, üç yıl önce Dubai'deki COP'ta onunla tanışmamla başladı. Onunla görüşmeye gitmiştim. Soykırım henüz başlamıştı. Çok da uzakta değildik aslında, aynı bölgedeydik. Bana şöyle dedi, “Buradaki bütün bu insanları görüyorsunuz, değil mi? İklimi önemsediklerini söyledikleri için COP'a gelen insanları. Filistin'i önemsemiyor olabilirsiniz, Filistin halkının var olma hakkına sahip olduğunu bile düşünmüyor olabilirsiniz. Ama iklimi önemsiyorsanız bu soykırımı da önemsemek zorundasınız. Çünkü savaşın, soykırımın ve askerî işgalin iklim üzerindeki etkisi o kadar büyük ki, üstelik bu etkiler hiçbir yerde hesaba katılmıyor. Dolayısıyla Filistinlileri önemsemeseniz bile bu meseleyi önemsemelisiniz.” Beni gerçekten bu konunun üzerine gitmeye yönelten şey buydu. 

O COP'tan eve döndüğümde, bu konuyla ilgilenen araştırmacıları aramaya başladım ve sonunda onlarla birlikte çalışmaya başladık. Çünkü her şeyden önce Orta Doğu... Yani aslında artık bütün gezegen iklim krizinin yıkıcı etkilerini yaşıyor, değil mi? Ama o bölge özellikle çölleşmeye, kuraklığa ve ekosistemlerin kaybına karşı son derece kırılgan. Dolayısıyla Filistinlileri önemsemiyor olsanız bile bu meseleyi önemsemek zorundasınız. Ama açıkçası, iklim adaleti savunucusu olduğunu söyleyen, iklim adaletini önemsediğini iddia eden ama soykırım hakkında konuşmak istemeyen insanlarla karşılaşmaktan çok yoruldum. Savaş hakkında konuşmak istemiyorlar. Eğer bir halkın uğradığı soykırımı önemseyemiyorsanız, ister Sudan'da olsun, ister Myanmar'da, ister Çin'deki Uygurlara yönelik olsun, o zaman başka insanları kuraklığı ya da selleri önemsemeye nasıl ikna edebilirsiniz? 

Bütün bunlar insanlık için önemli, değil mi? Bir topluluğa yönelik tehdit, hepimize yönelik bir tehdittir. Dolayısıyla Hadeel'in sözleri ve onunla yaptığım o görüşme... Kaç COP önceydi? Üç mü, dört mü? Artık hatırlayamıyorum bile. Dubai'deydi. Bütün bunlar üzerine düşünmeye başlamamı sağlayan şey o görüşmeydi ve ardından araştırmaya başlamama, askerî emisyonların hesaplanmasında var olan bu devasa boşluğu sorgulamama yol açtı.

W.A.S.: Son bir sorum olacak. Çok az vaktimiz kaldı, yalnızca iki dakikamız var. Konuşmanızda zaten değindiğiniz çok önemli bir kesişim hakkında soru sormak istiyorum: İklim değişikliği ve soykırım arasındaki ilişki. Yıllar içinde COP'un ve genel olarak uluslararası toplumun, şu anda içinde bulunduğumuz bu gerçekliğe yaklaşımında herhangi bir değişiklik gördünüz mü?

N.L.: Bence örneğin ekokırımın uluslararası hukukta bir suç olarak tanınması yönünde giderek büyüyen bir hareket var. Bu yöndeki mücadelenin güçlendiğini düşünüyorum. Ancak Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ve COP yapısı içinde de giderek artan bir baskı var. 

Biliyorsunuz, Türkiye burada çok önemli bir örnek. Soykırımı bir kenara bırakalım, savaşları da bir kenara bırakalım. Barış zamanında, yalnızca barış zamanında bile, dünyadaki bütün ülkelerin ordularının küresel emisyonların %5,5'inden sorumlu olduğu tahmin ediliyor. Bu da orduları dünyadaki en büyük beşinci emisyon kaynağı haline getiriyor. ABD, Çin, Hindistan ve Rusya'nın ardından geliyorlar, değil mi? Ancak bu emisyonlar hiçbir yerde hesaba katılmıyor. Bildiğimiz şey, askerî harcamalar arttıkça karbondioksit emisyonlarının da arttığı. Üstelik askerî harcamalar rekor seviyelere yükseliyor. 

Türkiye'ye bakalım; şu anda bulunduğunuz, yayını yaptığınız ülkeye Waseem. Türkiye geçen yıl ordusuna 25 milyar dolar harcadı. Bu, çok büyük bir artış. Türkiye, NATO'nun en büyük ikinci ordusuna sahip. Buna rağmen Türkiye'nin Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'ne sunduğu raporlarda hiçbir emisyon görünmüyor. Ordusundan kaynaklanan hiçbir emisyon bildirilmiyor, değil mi? Gerçek şu ki askerî emisyonların raporlanması zorunlu hale getirilmediği sürece, ne ile karşı karşıya olduğumuzu bilmiyorsak iklim değişikliğiyle mücadele edemeyiz, değil mi? Ve burada çok büyük bir boşluk var. Üstelik bu hesaplamalara Gazze'deki soykırımla, Lübnan'daki askerî işgalle, Ukrayna'daki savaşla bağlantılı olarak ortaya çıkan muazzam emisyon artışı bile dahil değil. Batı Şeria'daki durum, Ukrayna'daki savaş, Sudan'daki savaş... Bunların hiçbiri hesaba katılmıyor. Ama bütün bunları bir kenara bıraksak bile, aslında ne kadar emisyon ortaya çıktığını bilmiyoruz. Bildiğimiz şey, askerî emisyonların arttığı. Ayrıca ülkelerin genel olarak askerî harcamalarını artırmak için iklim finansmanını azalttıklarını da biliyoruz. Buna rağmen bunların hiçbiri Türkiye'deki COP31'de müzakere masasında değil.

W.A.S.: Drilled Media'nın kıdemli küresel iklim adaleti muhabiri Nina Lakhani. Nina, bir kez daha çok teşekkür ederim.

N.L.: Beni konuk ettiğiniz için teşekkür ederim. Teşekkürler, Waseem.

_{Nina Lakhani kimdir?: Nina Lakhani, Drilled Media’nın kıdemli küresel iklim adaleti muhabiri olarak görev yapan Britanyalı araştırmacı gazeteci ve yazardır. Daha önce The Guardian’da altı yıl boyunca iklim ve çevre adaleti muhabirliği yapmıştır. Yirmi yılı aşkın gazetecilik kariyerinde iklim krizi, insan hakları, çevre savunucularına yönelik baskılar, yerli halkların mücadelesi, savaşların çevresel etkileri ve doğal kaynaklar üzerindeki çatışmalara odaklanmıştır. Who Killed Berta Cáceres? (Berta Cáceres’i Kim Öldürdü?) kitabının yazarıdır. Ayrıca 2025 yılında yayımlanan Gaza: The Story of a Genocide (Gazze: Bir Soykırımın Hikâyesi) adlı derleme kitaba “Ecocide in Gaza” (Gazze’de Ekokırım) başlıklı bölümüyle katkıda bulunmuştur.}