“Gezegen ölmüyor; öldürülüyor ve onu kimin öldürdüğünü biliyoruz"

Önümüzdeki 10 dakikayı, Antalya'da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Zirvesi COP31'in ilk haftasında dikkatimi çeken gelişmelere ve İsveçli iklim aktivisti Greta Thunberg'in yaptığı açıklamalardan hareketle, iklim müzakerelerindeki siyasi irade eksikliği ve siyasi ikiyüzlülük meselesine ayıracağım. Bir yanda iklim kriziyle mücadele konusunda verilen sözler, açıklanan iddialı hedefler ve uluslararası taahhütler; diğer yanda fosil yakıtlara bağımlılığı sürdüren politikalar, yeni kömür ve petrol projeleri ve müzakereler üzerindeki fosil yakıt lobilerinin etkisi. Peki, hükümetlerin söyledikleriyle yaptıkları arasındaki bu uçurum bize ne anlatıyor? İklim kriziyle mücadelede gerçekten bir siyasi irade var mı, yoksa iklim zirveleri giderek ülkelerin kendilerini çevreci göstermelerine yarayan platformlara mı dönüşüyor?

Bugün Greta Thunberg'in açıklamaları üzerinden tam da bu sorulara yanıt arayacağız. Ardından 18:10’dan itibaren COP31 Özel Yayınına geçeceğiz.

Image

2021'de Glasgow'da düzenlenen COP26'dan bu yana ilk kez bir iklim zirvesine katılan Greta, 10 Kasım'da gazetecilerin karşısına çıkarak COP zirvelerini, fosil yakıt lobilerini ve hükümetlerin iklim politikalarındaki çelişkileri eleştirdi. Greta'nın sözleri oldukça sertti: “COP zirveleri yeşil aklama sirklerine dönüştü. Gerçek bu.”

Ardından, her yıl ev sahibi ülkelere kendilerini aklama fırsatı verilmesini büyük bir ikiyüzlülük olarak nitelendirdi. Müzakerelerin, mevcut ekonomik düzenden kazanç sağlayan yıkıcı endüstrilerin finanse ettiği lobicilerle dolu olduğunu söyledi. Aslında bu açıklama, COP31'in en temel tartışmalarından birini ortaya koyuyor: Siyasi irade ve siyasi ikiyüzlülük.

Çünkü iklim krizinin nedenlerini artık bilmiyor değiliz. Fosil yakıtların küresel ısınmanın başlıca nedeni olduğunu, emisyonların hızla azaltılması gerektiğini ve bunun için hangi dönüşümlerin gerekli olduğunu uzun zamandır biliyoruz. Hükümetler de bunu kabul ediyor. Uluslararası anlaşmalar imzalıyor, yenilenebilir enerji hedefleri açıklıyor ve enerji dönüşümünden söz ediyor. Ancak verilen sözlerle uygulanan politikalar arasında hâlâ büyük bir uçurum var. Greta'nın ikiyüzlülük olarak tanımladığı şey de tam olarak bu.

Bunun en somut örneklerinden biri, COP31'e ev sahipliği yapan Türkiye. Türkiye, Antalya'daki zirvede yenilenebilir enerji yatırımlarını ve elektrifikasyonu öne çıkarıyor. Ancak kömürden çıkış için henüz somut bir tarih belirlemiş değil. İnsan Hakları İzleme Örgütü, yani Human Rights Watch, 11 Kasım'da yayınladığı açıklamada bu çelişkiye dikkat çekti: Kahramanmaraş'taki Afşin-Elbistan A Termik Santraline iki yeni ünite eklenmesini öngören plan, Haziran 2026'da mahkemeler tarafından iptal edildi. Bilirkişi raporları, projenin hava kirliliği ve halk sağlığı üzerindeki etkilerinin yeterince değerlendirilmediğini ortaya koyuyordu. Özellikle çocuklar, yaşlılar ve kronik hastalığı bulunan kişiler açısından uzun vadeli sağlık risklerinin yeterince incelenmediği belirtiliyordu. Ancak hükümet, Temmuz ayında mahkeme kararlarına itiraz etti.

Bir tarafta iklim krizine karşı uluslararası liderlik iddiasıyla düzenlenen bir zirve, diğer tarafta kömür santralinin genişletilmesine karşı verilen mahkeme kararına itiraz eden aynı ülke.

Image

Benzer bir durum Akbelen'de yaşanıyor. Muğla'da kömür madenciliği için ormanların ve zeytinliklerin kullanılması, yerel halkın yıllardır süren mücadelesine rağmen devam ediyor. Üstelik 2025 yılında Türkiye'de üretilen elektriğin yaklaşık %34'ü kömürden sağlandı.

Greta'nın açıklamasında özellikle dikkat çektiği bir başka nokta da insan haklarıydı. “Ev sahibi ülke Türkiye'nin pek çok temel insan hakkını ihlal ettiği gerçeğine gözlerimizi kapatamayız” dedi. Bu sözler, iklim krizinin yalnızca emisyonlardan ve enerji politikalarından ibaret olmadığını da hatırlatıyor. Çünkü çevreyi korumak için mücadele eden insanların hakları, protesto özgürlüğü ve karar alma süreçlerine katılımı da iklim adaletinin ayrılmaz parçaları. Greta'nın söylediği gibi, iklim krizi aynı zamanda bir adaletsizlik krizi. Bu krize en az katkıda bulunanlar, sonuçlarından en ağır ve en hızlı biçimde etkileniyor. 

Ancak siyasi çelişkiler yalnızca Türkiye'ye özgü değil. COP31'in müzakerelerden sorumlu eş başkanı Avustralya da dünyanın en büyük kömür ihracatçılarından biri. Ülke bir yandan temiz enerji dönüşümünü savunurken diğer yandan yeni fosil yakıt projelerini desteklemeyi sürdürüyor. Yani COP31'in iki öncü ülkesi, uluslararası alanda enerji dönüşümünden söz ederken kendi politikalarında fosil yakıtlara önemli ölçüde bağlı kalmaya devam ediyor.

Bir başka sorun ise fosil yakıt endüstrisinin iklim müzakereleri üzerindeki etkisi. Greta'nın lobicilere yönelik eleştirisi, aslında yıllardır iklim hareketinin gündeminde olan bir mesele çünkü petrol, gaz ve kömürden uzaklaşmanın tartışıldığı bir konferansta, bu endüstrilerin temsilcilerinin karar alma süreçlerine ne ölçüde etki ettiği ciddi sorular doğuruyor. Üstelik bu eleştiriler artık yalnızca aktivistlerden gelmiyor. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres de COP31'de fosil yakıt endüstrisinin siyasi gücüne dikkat çekti. Guterres, fosil yakıtların dinozorların kaderini paylaşması gerektiğini, ancak dinozorların aksine fosil yakıtların güçlü lobileri bulunduğunu söyledi. Bu açıklama önemli. Çünkü fosil yakıtlardan uzaklaşmanın yalnızca teknolojik veya ekonomik bir dönüşüm değil, aynı zamanda siyasi güç ilişkileriyle ilgili olduğunu gösteriyor.

Hatırlayalım, 2023 yılında Dubai'deki COP28'de ülkeler ilk kez enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşılması gerektiği konusunda ortak bir çağrıda bulunmuştu. Aradan üç yıl geçti. Ancak fosil yakıtlardan çıkışın nasıl gerçekleştirileceğine ilişkin somut bir küresel yol haritası üzerinde hâlâ uzlaşılabilmiş değil. Burada elbette enerji güvenliği, ekonomik kalkınma ve finansman gibi gerçek sorunlar var. Özellikle gelişmekte olan ülkelerin adil bir dönüşüm gerçekleştirebilmesi için finansal ve teknolojik desteğe ihtiyacı bulunuyor. Ancak bütün bunlar, siyasi irade tartışmasını ortadan kaldırmıyor çünkü siyasi irade yalnızca iklim hedefleri açıklamak değil, gerektiğinde bu hedeflerle çelişen politikaları değiştirmeye de hazır olmak demek.

Greta'nın konuşmasındaki belki de en çarpıcı sözler ise şunlardı: “Gezegen ölmüyor; öldürülüyor. Ve onu kimin öldürdüğünü biliyoruz.” Ardından gezegeni yok edenlerin, çoğu zaman bizi kurtarmasını beklediğimiz kişilerle aynı kişiler olduğunu söyledi. Bu sözler, iklim krizini yalnızca kaçınılmaz bir doğal felaket olarak görmememiz gerektiğini hatırlatıyor çünkü iklim krizinin bugünkü boyutlara ulaşmasında alınan siyasi kararların, ekonomik tercihlerin ve fosil yakıtlara dayalı kalkınma modellerinin önemli bir payı var.

Image

Greta ayrıca, daha fazla ekokırımın yaşanacağı, insan haklarının giderek daha fazla tehdit altında kalacağı ve gıda, temiz su gibi temel ihtiyaçların lükse dönüşeceği bir geleceğe doğru ilerlediğimiz uyarısında bulundu. Ve özellikle ayrıcalıklı kesimlerin daha büyük sorumluluk taşıdığını vurguladı. Bence bu, COP31'deki siyasi irade tartışmasının bir başka önemli boyutu çünkü iklim krizinin sorumluluğu herkes arasında eşit dağılmıyor. Aynı şekilde bu krizden korunabilme imkânları da herkes için eşit değil.

Tarihsel olarak en fazla emisyona neden olan ülkelerin, en büyük fosil yakıt şirketlerinin ve ekonomik gücü elinde bulunduran kesimlerin dönüşümde daha fazla sorumluluk üstlenmesi gerekiyor. Greta’nın da söylediği gibi  bütün bu eleştirilere rağmen COP zirvelerinin önemini de göz ardı edemeyiz. İklim finansmanı, kayıp ve zarar mekanizmaları ve uluslararası işbirliği açısından bugüne kadar önemli kazanımlar elde edildi. Greta da açıklamasında buna dikkat çekerek; içinde bulunduğumuz durumun ne kadar çaresiz göründüğünü söylerken, elde edilen her kazanımın sahiplenilmesi ve kurtarılabilecek her hayatın kurtarılması gerektiğini vurguladı. Bu, iklim hareketi açısından önemli bir hatırlatma. Çünkü COP zirvelerinin yetersiz olması, uluslararası işbirliğinin gereksiz olduğu anlamına gelmiyor. Ancak uluslararası işbirliği de yalnızca konuşmalarla ve iyi niyet beyanları ile sınırlı kalamaz.

COP31’in ilk haftası sona eriyor. Müzakerelerin nasıl sonuçlanacağını bilmiyoruz. Ama şimdiden biliyoruz ki zirvenin gerçek başarısı, açıklanan hedeflerle değil, bu hedeflerin ne ölçüde somut, finanse edilmiş ve uygulanabilir politikalara dönüştüğüyle ölçülecek. Çünkü iklim krizinin varlığı konusunda uzlaşmak başka, bu krizi derinleştiren ekonomik ve siyasi tercihleri değiştirmeye hazır olmak başka.

Ve belki de Greta'nın COP31'deki açıklamalarından çıkarmamız gereken en önemli sonuç bu: İklim krizini çözmek için bilimsel bilgiden veya teknolojiden daha fazlasına ihtiyacımız var. Bu bilgiyi gerçek bir değişime dönüştürecek siyasi iradeye ihtiyacımız var.

Ben Atlas Sarrafoğlu. İklim Kuşağı Konuşuyor programını dinlediniz. Gelecek hafta Cuma günü buluşana dek, kendinize sevdiklerinize ve gezegenimize lütfen çok iyi bakın.