Doğanın Görünmeyen İlişkileri

Doğayı gerçekten ne kadar tanıyoruz? Bir ormana baktığımızda ağaçları görüyor, kuşları duyuyor, yerdeki bitkileri ve böcekleri fark ediyoruz. Peki ya göremediklerimiz? Toprağın altında yaşayan sayısız organizma, türler arasında kurulan ilişkiler, bir canlının varlığının başka bir canlının geleceği üzerindeki etkileri?

Doğanın ne kadarını gerçekten görebiliyoruz?

Bazen doğayı anlamak için yeni yanıtlar bulmaktan önce, alıştığımız soruları değiştirmemiz gerekiyor. Çünkü doğayı tanımak, hangi türlerin nerede yaşadığını bilmekle sınırlı değil. Canlıların birbirleriyle kurduğu ilişkileri, bu ilişkilerin çevresel koşullarla nasıl değiştiğini ve ekosistemlerin işleyişini nasıl etkilediğini de anlamamız gerekiyor.

Bu soruların peşinden giderken üç farklı bilimsel araştırma bizi dünyanın birbirinden oldukça uzak bölgelerine götürüyor. Önce İspanya'da bir vaşakla bir kuş arasındaki beklenmedik ilişkiye bakıyoruz. Ardından toprağın altındaki biyolojik çeşitliliğin coğrafyasını keşfediyoruz. Son olarak okyanusun ortasında, deniz kuşlarının yaşadığı mercan adalarına uzanıyoruz.

İlk bakışta birbirinden bağımsız görünen bu üç hikâye, doğanın görünmeyen ilişkileri hakkında ortak bir düşünceye işaret ediyor.

Image

İklim değişince doğanın kuralları da değişir mi?

Bir ekosistemin nasıl işlediğini bildiğimizi düşündüğümüzde, gerçekte neyi biliyoruz? Hangi türün hangi türle beslendiğini, hangi hayvanın nerede yaşadığını, hangi koşullarda ürediğini öğreniyoruz. Fakat çevresel koşullar değiştiğinde bu bilgiler ne ölçüde geçerliliğini koruyor?

İspanya'nın Doñana ekosisteminde yürütülen uzun dönemli bir araştırma, bu soruyu yeniden düşünmemizi sağlıyor. Araştırmacılar, İber vaşakları (Lynx pardinus) ile kara çaylaklar (Milvus migrans) arasındaki ilişkide dikkat çekici bir değişim gözlemliyor. Vaşakların temel avlarından olan tavşanların hastalık nedeniyle azalması ve kuraklık koşullarının bir araya gelmesiyle, vaşakların kara çaylakların yuvalarındaki yavruları avlamaya başladığı görülüyor.

Burada önemli bir soru ortaya çıkıyor: Bir türün davranışı değiştiğinde, yalnızca o tür mü değişmiş olur?

Bir avcının beslenme davranışındaki değişim, başka bir türün üreme başarısını, bulunduğu alandaki varlığını ve ekosistemdeki diğer ilişkileri etkileyebilir. Başlangıçta belirli bir türün yaşadığı besin kıtlığıyla ilişkili olan değişim, zamanla ekolojik topluluğun başka üyelerine de yansıyabilir.

İklim değişikliğinin biyolojik çeşitlilik üzerindeki etkilerini çoğunlukla türlerin coğrafi dağılımlarındaki değişimlerle açıklıyoruz. Sıcaklıklar yükseldikçe bazı türlerin daha yüksek rakımlara veya daha serin enlemlere yöneldiğini biliyoruz. Ancak Doñana'daki araştırma, aynı coğrafyada yaşamaya devam eden türler arasındaki ilişkilerin de değişebileceğini hatırlatıyor.

Bir ekosistemin dönüşmesi için bütün canlıların yer değiştirmesi gerekmiyor. Bazen aynı türler, aynı yerde, daha önce gözlemlenmeyen ilişkiler kurmaya başlayabiliyor.

Üstelik burada tek bir çevresel etkenin sonuçlarından söz etmiyoruz. Hastalık nedeniyle azalan av popülasyonları ile kuraklık koşulları birlikte etkili oluyor. Bu da ekolojik değişimlerin çoğu zaman birbirini güçlendiren farklı baskıların sonucunda ortaya çıktığını gösteriyor.

Dolayısıyla iklim değişikliğini anlamak için türlerin nerede yaşadığı kadar, birbirleriyle nasıl etkileşime girdiğini de araştırmamız gerekiyor.

Peki doğayı anlamaya çalışırken, yalnızca kolayca görebildiğimiz canlılara ve ilişkilere mi odaklanıyoruz?

Image

Biyoçeşitliliğin haritasını yanlış mı çiziyoruz?

Biyocoğrafyanın en temel sorularından biri, canlı çeşitliliğinin neden bazı bölgelerde diğerlerinden daha yüksek olduğudur. Tropikal ormanların olağanüstü biyolojik zenginliğini biliyoruz. Ekvatora yaklaştıkça pek çok bitki ve hayvan grubunda tür sayısının arttığını gösteren uzun bir bilimsel araştırma geleneği bulunuyor.

Ancak bu coğrafi örüntü bütün canlı grupları için geçerli mi?

Toprağın altına baktığımızda durumun farklılaşabildiğini görüyoruz. Toprak mikroorganizmalarının ve omurgasızlarının çeşitliliği, toprak üstündeki bitki ve hayvanların çeşitliliğiyle her zaman aynı coğrafi örüntüleri göstermiyor. Bazı canlı gruplarında ılıman ve boreal bölgeler, beklediğimizden daha yüksek biyolojik çeşitlilik barındırabiliyor.

Bu farklılık, biyolojik çeşitliliğin coğrafyasını anlamaya yönelik yerleşik yaklaşımlarımızı yeniden değerlendirmemizi gerektiriyor.

Bir bölgenin biyoçeşitlilik açısından değerini neye bakarak belirliyoruz? Ağaçların sayısına mı, kuş türlerine mi, memelilere mi? Yoksa toprağın içinde yaşayan ve çoğunu doğrudan gözlemleyemediğimiz organizmaları da yeterince hesaba katıyor muyuz?

Toprak üstü ve toprak altı çeşitliliğinin farklı coğrafi örüntüler göstermesi, tropikal bölgelerin biyolojik zenginliğini geçersiz kılmıyor. Ancak tek bir çeşitlilik haritasının bütün yaşamı temsil edemeyeceğini gösteriyor.

Bu ayrım, doğa koruma açısından da önemli sonuçlar doğuruyor. Koruma önceliklerini belirlerken hangi canlı gruplarını araştırdığımız, hangi verileri kullandığımız ve biyolojik çeşitliliği nasıl ölçtüğümüz, sonuçları doğrudan etkileyebiliyor.

Toprağın altında yaşayan organizmalar, organik maddenin ayrışmasından besin döngülerine kadar pek çok ekolojik sürecin devamlılığında rol oynuyor. Bu canlıların çeşitliliğini ve coğrafi dağılımlarını yeterince anlamadan ekosistemlerin bütünlüğünü değerlendirmek de güçleşiyor.

Belki de doğayı korumaya çalışırken önce onu nasıl gördüğümüzü, nasıl sınıflandırdığımızı ve hangi canlıları araştırmaya değer bulduğumuzu sorgulamamız gerekiyor.

Buradan başka bir soruya ulaşabiliriz: Bir canlının ekolojik önemini anlamak için yalnızca yaşadığı yerde ne yaptığına bakmak yeterli mi?

Bazen bir canlının etkisi, yaşadığı yerin sınırlarını aşarak başka ekosistemlerin geleceğini de etkileyebiliyor.

Image

Bir kuş bir adayı ayakta tutabilir mi?

Okyanusun ortasında küçük bir mercan adası düşünelim. Böyle bir adanın geleceğini hangi süreçler belirler?

Deniz seviyesinin yükselmesi, dalgalar, fırtınalar, mercan resiflerinin büyümesi ve kıyıdaki bitki örtüsü ilk aklımıza gelenler arasında. Peki deniz kuşları?

İlk bakışta bir mercan adasının geleceğiyle deniz kuşları arasında güçlü bir bağlantı kurmayabiliriz. Oysa deniz kuşları açık denizde besleniyor, ardından adalara dönerek dışkılarıyla denizel besin maddelerini karaya taşıyor. Böylece deniz ve kara ekosistemleri arasında önemli bir besin aktarımı gerçekleşiyor.

Bu besin akışı adalardaki bitki örtüsünü ve çevredeki mercan resiflerini etkileyebiliyor. Deniz kuşlarının ve yerli bitki örtüsünün varlığı, bazı mercan adalarının ekolojik işleyişini ve fiziksel dayanıklılığını destekleyen süreçlerle bağlantılı.

Burada dikkat çekici bir soru var: Bir kuşun ekolojik rolü, yalnızca besin zincirindeki yeriyle açıklanabilir mi?

Deniz kuşlarının taşıdığı besinler, karadaki bitkilerin gelişimini ve çevredeki denizel ekosistemlerin üretkenliğini etkileyebiliyor. Mercan resiflerinin büyümesi ise dalga enerjisinin azalması ve adaların fiziksel yapısının devamlılığı açısından önem taşıyor.

Dolayısıyla deniz kuşlarının varlığı, ilk bakışta birbirinden bağımsız görünen ekolojik süreçleri birbirine bağlayabiliyor.

Elbette deniz kuşları deniz seviyesindeki yükselmeyi durduramaz. Ayrıca mercan adalarının geleceği, iklim değişikliğinin hızı, mercanların durumu ve yerel çevresel koşullar gibi birçok etkene bağlı. Bununla birlikte araştırmalar, deniz kuşlarının ve yerli bitki örtüsünün korunmasının bazı koşullarda bu adaların dayanıklılığını destekleyebileceğini gösteriyor.

Bu örnek, ekolojinin temel özelliklerinden birini hatırlatıyor: Bir canlının varlığı, kendi yaşamının çok ötesinde etkiler yaratabiliyor.

Peki bir türü koruduğumuzda aslında başka neleri koruyor olabiliriz?

Bir deniz kuşunu korumak, onun taşıdığı besin maddelerini, desteklediği bitki örtüsünü, ilişkili olduğu mercan resiflerini ve bütün bu süreçlerin devamlılığını da korumaya katkıda bulunabilir.

Bu nedenle biyolojik çeşitliliğin korunmasını, yalnızca türlerin sayısının korunması üzerinden değerlendirmek yeterli olmayabilir. Türlerin ekosistemlerde üstlendiği işlevleri ve birbirleriyle kurdukları ilişkileri de hesaba katmamız gerekiyor.

Image

Doğayı korumak, ilişkileri korumak mıdır?

İspanya'da bir vaşağın değişen avlanma davranışından başladık. Ardından toprağın altında, alışılmış biyoçeşitlilik haritalarına her zaman uymayan bir dünyayla karşılaştık. Son olarak okyanusun ortasında, deniz kuşlarının bir adanın ekolojik geleceğiyle nasıl bağlantılı olabileceğini gördük.

Şimdi başlangıçtaki soruya geri dönebiliriz: Doğayı gerçekten ne kadar tanıyoruz?

Bu sorunun yanıtı, hangi canlıları tanıdığımız kadar onların birbirleriyle kurduğu ilişkileri ne ölçüde anlayabildiğimize de bağlı.

Doğa, uzun bir evrimsel geçmiş boyunca şekillenmiş ve sürekli değişen ilişkilerden oluşuyor. Bu ilişkilerin bazıları milyonlarca yıllık evrimsel süreçlerin ürünü. Bazıları çevresel koşullardaki değişimlere yanıt olarak yeniden düzenleniyor. Bazıları ise henüz bilimsel olarak yeterince araştırılmış değil.

İklim değişikliği bu ilişkilerin bir bölümünü dönüştürüyor. İnsan faaliyetleri bazılarını koparıyor. Bazen de bir türün kaybı, ilk bakışta fark edemediğimiz başka ekolojik değişimlere yol açabiliyor.

Bu nedenle geleceğin doğa koruma anlayışı üzerine düşünürken önemli bir soruyla karşı karşıyayız: Türlerin yok olmasını önlemeye çalışırken, onların yaşamını mümkün kılan ilişkilerin devamlılığını da yeterince gözetiyor muyuz?

Biyoçeşitliliğin korunması, canlıların yaşadığı habitatların, gerçekleştirdiği ekolojik işlevlerin ve birbirleriyle kurduğu ilişkilerin korunmasını da gerektiriyor.

Belki de doğayı anlamanın en önemli yollarından biri, tek tek canlıların ötesine geçerek onları birbirine bağlayan ilişkileri görmeye çalışmak.

Çünkü bir türü kaybettiğimizde, onunla birlikte hangi ilişkileri kaybettiğimizi her zaman bilmiyoruz.

Ve belki de doğanın geleceğine ilişkin en önemli sorulardan biri tam burada başlıyor:

Henüz bütün ilişkilerini keşfedemediğimiz bir dünyayı nasıl koruyacağız?