Ümit Şahin'le COP31 | 09 Kasım 2026

Ömer Madra: Günaydın Ümit, merhabalar.

Ümit Şahin: Günaydın Ömer Abi. Sesim iyi geliyordur inşallah.

Ö.M.: Gayet iyi geliyor.

Özdeş Özbay: Bir iki ufak teknik aksaklık yaşadık ama düzeldi şimdi.

Image

Ö.M.: Evet. COP31, insanların gerçek ilerleme kaydetmesine yol açabilecek mi? Ne diyorsun?

Ü.Ş.: Evet, valla doğrusu COP31 ne zaman açıldı diyelim? Bir saat önce. Yani aslında resmî açılış da yapılmadı zaten. Ama ben de alana biraz önce geldim. Cumartesiden beri Antalya’dayım. İçeri girip görmüştüm Cumartesi günü ama asıl kısım şimdi başladı. Dolayısıyla biz de tabii merakla bekliyoruz.

Ama ilk haberi söyleyeyim: Bugün saat 10:00’da resmî açılış töreni yapılacaktı. Bu tören 11:00’e ertelendi. Yani şimdiden gündemle ilgili bir problem olduğu anlaşılıyor ki bir ertelemeyle başlıyoruz güne. Bakalım, inşallah 11:00’de açılır.

Çünkü hatırlarsınız, Açık Yeşil’de de daha önce de konuşmuştuk: Afrika Grubu’nun verdiği bir son dakika gündem önerisi var. Son dakika değilse de bir iki hafta önce verdikleri bir gündem önerisi vardı. İki konuda, özellikle adaptasyon finansmanı ve ticaret konusunun COP’un normal, resmî müzakere gündemine eklenmesini öneriyorlardı. Bunlar Avustralya’nın ve Türkiye’nin hazırladığı geçici gündemde olmayan maddeler. Genelde bu tür maddeler son anda çıktığı zaman bunlar üzerinde pazarlıklar yapılır ve bir şekilde anlaşılır. Henüz anlaşılamadığı anlaşılıyor.

Bakü’de mesela hatırlarsınız belki, bu anlaşma yapılamadığı için, yanlış hatırlamıyorsam, açılış töreni ikinci güne sarkmıştı yani birinci gün yapılamamıştı. Dolayısıyla umarım öyle bir şey olmaz. “Agenda fight” diyorlar buna yani bir gündem kavgası. Umarız böyle bir kavga çıkmaz ve bugün 11:00’de açılır. Durum şimdilik böyle.

Ö. M.: Peki, beklentiler neler olabilir? Özdeş de orada.

Ü.Ş.: Evet, Özdeş de yanımda şu anda. COP31 alanında, Apaçık Radyo stüdyosundayız.

Beklentiler tabii şu anda iki şey üzerinden yürüyecek. Biliyorsunuz, müzakereler iki hattan yürüyecek diyelim. Birinci hat, her zamanki gibi resmî müzakere gündemi. Burada bütün ülkelerin konsensüse vararak COP kararları çıkartması gerekiyor. Bunlar çok sayıda. Yani toplam bu sene kaç tane COP kararı çıkar bilmiyorum, 20-30 tane COP kararı çıkabilir. Bunların bir kısmı prosedürel kararlar ama bazıları önemli kararlar.

Örneğin adil geçiş mekanizmasının bu sene kurulması bekleniyor. Bu önemli bir karar. Azaltım çalışma programının uzatılması bekleniyor. Eğer uzatılmazsa bu çok kötü bir haber olacak. Bunun en azından bu on yılın sonuna kadar uzatılması gerekir. Ama buna özellikle gelişmekte olan ülkeler itiraz ediyorlar. Çin falan, orada bir çıkmaz var. Umarım çözülür.

Onun dışında da özellikle finansmanla ilgili iklim finansmanı çalışma programı var. O da şu anda gündemde. Onunla ilgili de karar çıkması gerekiyor. Müzakere başlıkları var.

Bir de Türkiye'nin bu sene liderliğini yaptığı, bildiğiniz gibi müzakere edilmeyecek olan elektrifikasyon başta olmak üzere, iklim uygulama köprüsü vs. eylem gündemi başlıkları var. Ama bunların içerisinde en kritik olan, Brezilya'nın buraya sunacağı ve daha geçen hafta açıkladığı iki tane yol haritası var.

Ö.M.: Yol haritası değil mi?

Ü.Ş.: Fosil yakıtlar yol haritası ve ormansızlaşma yol haritası. Bunların durumu ne olacak? Bunları alıp bir rafa mı koyacağız, yoksa bunları ilerletip yeni bir süreç mi oluşturacak Türkiye ve Avustralya? Bunu göreceğiz.

Bir de bunların kesişim noktasında, işte yine geçen hafta Açık Yeşil'de konuşmuştuk; “cover decision” denen, torba karar, çerçeve karar gibi bir karar var. Bu, hem müzakere gündeminden, hem de müzakere edilmemiş gündem başlıklarından unsurları bir araya getiren bir tür paket.

Bu paket önemli çünkü hem bağlayıcılığı var hem de kamuoyu en çok bu paketi görüyor. Yani diğer 30 kararı çok görmüyor. Ya da sadece “pledge” olarak kalan, taahhüt olarak kalan metinler, mesela altında 100’den fazla ülkenin imzası yoksa çok fazla başarı kabul edilmeyebiliyor. Ama bu “cover decision”, sonuçta hem eylem gündeminden elektrifikasyon vesaire gibi başlıkları içermesi açısından hem de normalde konsensüsle karar alınamayacak bazı şeylere referanslar içerebilmesi açısından çok önemli. O yüzden aslında burada şu anda en heyecanla beklediğimiz kısmın bu “cover decision” olduğunu söyleyebilirim.

Ö.M.: Evet, peki, şimdi mesela Simon Stiell, tam adının nasıl okunduğunu da bilmiyorum, yani Birleşmiş Milletler’in İklim İşleri Bakanı diyelim.

Ü.Ş.: Evet, sekreteri.

Ö.M.: Sekreteri, görüşmeler başlamadan önce, “İklim, bütün dünyadaki bütün halkları, nüfusları etkiliyor. Bütün ekonomileri de her yıl bir öncekine göre daha ağır şekilde etkiliyor,” diyor. Ama devamında da bir “ama”sı var, ki ben koydum o “ama”yı. Her büyük ekonomide, orta büyüklükteki ve daha küçük ekonomilerde iklim eyleminin; ekonomik büyümenin, işsizlikle mücadelenin ve hem güvenilir hem de makul maliyetli enerjinin en temel meselesi olduğunu söylüyor.

İklim için eyleme geçilmezse, fosil yakıtlarda... Bizzat Simon Stiell'in söylediklerine nasıl bir cevap verecek acaba devletler?

Ü.Ş.: Evet, zaten burada tam da kritik noktalardan bir tanesi bu. Çünkü şu anda daha önceki COP'larda duymadığımız bir kelime çınlıyor bütün salonlarda. Ya da çınlayacak diyelim, daha bugün başladığı için. O kelime de “overshoot” kelimesi.

Yani biliyorsunuz, 1,5 derece geçildi. İlanını bilim insanlarından sonra birkaç yıllık bir gecikmeyle de olsa en nihayet Birleşmiş Milletler de kabul etti. Ve bu sene COP başlamadan önce yayımlanan Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın, UNEP'in 1,5 derece “overshoot” raporu yani 1,5 dereceyi aşma diye çevirebiliriz değil mi herhalde? Üzerinden aşmak gibi bir şey. Sınır aşımı, 1,5 derece sınır aşımı raporu. Hemen ardından çıkan Emisyon Açığı Raporu'nda da aynı şekilde 1,5 derecenin geçildiği, 1,5 derecenin çok üstüne, 2,8 dereceye doğru gittiğimiz belirtiliyor. Oraya gitmemek ve 1,5 dereceye geri dönmek mümkün olmasa bile 1,7-1,8 derecede sınırlamak için şu kadar emisyon azaltımı yapmalıyız diye bir değerlendirme yapıldı.

Bu artık Birleşmiş Milletler tarafından ilan edildiği için ve burası da Birleşmiş Milletler zemini olduğu için bu “overshoot”un burada kararlarda çok vurgulu bir şekilde anılması ve buna odaklanılması gerekiyor.

Şimdi birinci kavga bu olacak. Çünkü bazı ülkeler, mesela Suudi Arabistan gibi ülkeler, hep bunlara bundan sonra Suudi Arabistan gibi ülkeler diyeceğiz çünkü genelde hepsinin içerisinde Suudi Arabistan oluyor, Rusya da oluyor genelde, bu ülkeler IPCC raporunun bile anılmasını istemedikleri için UNEP'in raporunu, “Bu konu dışı, biz bunun altına imzamızı atmadık,” diyebilirler. Çünkü UNEP'in raporlarının altına her ülke, IPCC raporu gibi doğrudan kabul oyu kullanmıyor. Dolayısıyla “Biz bunun altına imza atmadık, niye burada referans veriyoruz?” diyebilirler ve “overshoot” kelimesi üzerinden, özellikle “cover decision” kısmında ciddi bir çatışma çıkabilir.

Eğer bundan söz edilmezse yani 1,5 derecenin geçildiği, o yüzden de alınması gereken önlemlerin çok daha sıkı olması, emisyon azaltımının sıkı olması gerektiğine dair bir uzlaşmaya varılmazsa, o zaman Antalya'dan bu açıdan, özellikle biraz önce söylediğin Ömer Abi, iklim değişikliği konusunda zamanın geçmekte olduğu, artık sınırların aşıldığı konusunda bir geri adım atıldığı anlamı çıkacak. Bu son derece kritik.

Onun dışında da burada gözlemci çevrelerde paylaşılan bazı fikirler var. Özellikle herkes Türkiye ile Avustralya arasında tam anlamıyla bir ortaklık, bir anlaşma var mı, onu merak ediyor. Biz de merak ediyoruz çünkü henüz görmedik. Bakalım bugün açılıştan itibaren nasıl bir hava yansıyacak. Bugün işte bu gündem kavgasında Avustralya ve Türkiye bir çözüm bulabilecekler mi veya kendi aralarında anlaşabiliyorlar mı? Bunu herkes merak ediyor.

Onun dışında da en çok merak edilen, bu “overshoot” meselesinin dışında, bir de TAF meselesi yani fosil yakıtlardan uzaklaşmayla ilgili herhangi bir kararın elektrifikasyonla ya da yol haritalarının eklenmesiyle COP kararlarına yansıtılıp yansıtılmayacağı merakla bekleniyor.

Bütün bunlar kritik konular. Onun dışında finansman, adaptasyon fonu gibi bir sürü kritik konu var. Ama özellikle bunları büyük bir merakla izleyeceğiz bu COP boyunca.

Image

Alanla ilgili de çok kısa bir şey söyleyeyim istersen son olarak ki belki Özdeş de yorumlamıştır. Bundan önceki COP'larla karşılaştırıldığında Türkiye'nin nasıl bir ev sahipliği yaptığına dair de bir yorum yapmış olayım: Oldukça derli toplu. Yürüme mesafeleri çok uzun olmayan bir alan. Çünkü bazı COP'lar biliyorsunuz böyle tek bir çizgi halinde oluyor, sürekli bir ucundan öbür ucuna koşturup duruyorsunuz. Burası biraz daha derli toplu görünüyor. Ama özellikle genel kurul salonunun olduğu alan biraz küçük olmuş. Orada umarım büyük bir yığılma ve kalabalıkla karşılaşmayız. Böyle bir ilk gözlemim bu. Ama onun dışında açık hava alanlarının olması, işte Antalya'nın avantajları bunlar tabii, güzel bir peyzaj düzenlemesi, çiçekler, ağaçlar vesaire, o açılardan şimdilik iyi görünüyor.

Bakalım diğer açılardan, özellikle trafik açısından durum ne? Henüz gözlemleyemedim. Bugün erken geldik, açıktı trafik. Ama özellikle liderler zirvesi başladığında yolların bir kısmı kapatılacak. Bu, trafik ve ulaşım açısından bir sorun olmaz diye umuyorum. Olursa oradan epey bir laf duyulur.

Bir de Özdeş de herhalde görmüştür, COP alanının içerisinde kahve, çay fiyatları pahalı.

Ö.Ö.: Yani havalimanı seviyelerinde neredeyse. 

Ü.Ş.: Yani bunu biz, “Bakın, sakın İstanbul Havalimanı gibi olmasın,” diye önceden söylemiştik başkanlığa ama anladığım kadarıyla bunu yapamamışlar şimdilik. Ne olacak bilmiyorum. Bundan dolayı çok isyan çıkar. Yani kahve makinelerinden mesela 250 liraya kahve alıyorsunuz. Su da 100 lira.

Ö.Ö.: Evet ya, 300 liraya ben Americano gördüm bir yerlerde.

Ü.Ş.: Ortak değil fiyatlar, evet. O yüzden buradan da bir isyan çıkabilir. Böyle, ilk gözlemler bunlar.

Ö.M.: Bir de son bir şey sorayım, çok vaktini de almak istemiyorum, bayağı yoğun işin olduğunu biliyorum ama çok genel bir soru daha var aklımda: Her iki ülkenin de yani gerek ev sahibi olan Türkiye'nin, gerekse de başkanlığı yürütmekte olduğu belirtilen Avustralya'nın...

Ü.Ş.: Müzakere başkanlığı.

Ö.M.: Müzakere başkanlığı, evet. 

Ü.Ş.: Her ikisinin de kömüre bağlı ekonomiler olduğunu söylemek lazım; fosil yakıtlara bağlı olduğunu söyleyelim. Avustralya, dünyanın en büyük kömür ve sıvılaştırılmış doğal gaz ihracatçılarından biri. Üstelik kömürde birinci galiba hatta.

Ö.M.: Evet, galiba birinci.

Ü.Ş.: Ortanın solunda olan İşçi Partisi hükümetinin 2050'ye kadar net sıfır salıma yani sera gazı salımına ulaşma hedefi var ama bu hedeflerin çok uzağında. Türkiye de aynı şekilde tabii. Yani Türkiye'de de kömüre yatırım devam ediyor ve elektrifikasyon demesine rağmen çok önemli bir kömür meselesi var.

Ö.M.: Bu bağımlılık nasıl hallolacak?

Ü.Ş.: Yani Ömer Abi, biliyorsun, ben bütün iyimserliğimle son güne kadar umutla bekledim. Türkiye kömürden çıkış tarihi açıklar ya da en azından yeni kömür santrali yapmayacağız diye açıklar falan diye umutla bekledim. Hiçbir şey açıklamadı.

İşte en son biliyorsun, geçen Çarşamba günüydü galiba ya da Perşembe, Türkiye'nin yeni enerji haritası yani yol haritası açıklandı Enerji Bakanı Bayraktar tarafından. Yenilenebilir enerji ve şebekeler vesaire konularında söyledikleri iyiydi ama kömür konusunda ve fosil yakıtlar konusunda tam bir hayal kırıklığıydı. Artı nükleer vurgusu vardı.

Dolayısıyla belki Çarşamba günü Açık Yeşil'de daha fazla vaktimiz olacak. O enerji açıklamasını biraz daha derinlemesine inceleriz. Ama kömür konusunda hiçbir şey yoktu. Tek yaptıkları şey şu olmuştu: Maalesef slaytlarda enerji mimarisinin beş tane başlığını koyuyor; işte yenilenebilir enerji var, şebekeler var falan filan. Petrol falan da var üstelik. Son maddede de ben kömür çıkacak diye böyle korkuyla beklerken “maden” yazdılar. Maden yani kömür de bir maden ya. Orada da Enerji Bakanı kritik madenlerden bahsetti. Yani kömür demedi, “Kritik madenler var, onlar önemli,” falan dedi ama tabii ki onun içerisinde kömür de var. Artı konuşmanın devamında da kömür santrallerine olan teşviklerin uzatılacağını söyledi. Yerli kömür santrallerine, açıkça söyledi.

Yani bir iklim zirvesine ev sahipliği yapmadan üç gün önce, yeni enerji mimarisinin içerisinde “Kömür teşviklerini uzatacağız,” dememek lazım. Açıkçası bunu da dediler.

Ertelemek zorunda kaldık ama ben yine de bütün iyimserliğimle şunu söyleyeyim: Türkiye burada özellikle fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda olumlu bir COP başkanlığı yaparsa bu bize gelecek yıl veya ondan sonraki yıl kömürden çıkış olarak geri dönecektir inşallah diye düşünüyorum.

Ö.M.: Maden derken altını kastetmiyorlardır?

Ü.Ş: Altın demedi, kritik madenler dedi. Kömür de demedi ama ikonda kömür kullanmışlardı. Yer altından kömür çıkan vagonlar vardır ya, böyle raylardan gelen kömür vagonu.

Ö.M.: Simge olarak o kullanıldı.

Ü.Ş.: Simge olarak o var, evet.

Ö.M.: Peki, konuşmaya devam edeceğiz. Çok teşekkür ederim.

Ü.Ş.: Çok teşekkürler. Görüşmek üzere tekrar.