Tzeporah Berman: “Bugün hayata geçirilen her yeni fosil yakıt projesi insan hayatına mal olacak”

Image

Özdeş Özbay: Şimdi Fosil Yakıt Anlaşması Girişimi'nin kurucusu ve başkanı Tzeporah Berman ile birlikteyiz. Bugün bize katıldığınız için çok teşekkür ederiz.

Tzeporah Berman: Beni davet ettiğiniz için teşekkür ederim.

Ö.Ö.: Öncelikle Fosil Yakıt Anlaşması Girişimi'yle başlayalım. Bu girişim nasıl ortaya çıktı? Amacı nedir ve kimler bu girişimin içinde yer alıyor?

T.B.: Bu girişim yaklaşık altı yıl önce ortaya çıktı. Bunun nedenlerinden biri, aralarında benim de bulunduğum bir grup hukukçunun, diplomatın ve savunucunun önemli bir eksikliği fark etmesiydi. Otuz yıldır, hatta artık otuz bir yıldır iklim değişikliği üzerine müzakereler yürütüyoruz. Ancak bütün bu müzakereler esas olarak emisyon azaltım hedeflerine, fosil yakıtlara olan talebin düşürülmesine ve kirliliğin önlenmesine odaklandı.

Oysa hükümetlerimiz, ne kadar fosil yakıt üretilebileceğine ilişkin herhangi bir sınır belirlemedi. Öyle ki bugün, Paris Anlaşması'nın hedeflerine ulaşmak istiyorsak kullanabileceğimiz miktarın yüzde 120 üzerinde petrol, doğal gaz ve kömür üretme yolunda ilerliyoruz. Üstelik 2030 yılına kadar. İşte Fosil Yakıt Anlaşması, Paris Anlaşması'nı tamamlayıcı bir mekanizma olarak tasarlandı. Amacımız, ülkelerin fosil yakıt üretimini ve kullanımını aşamalı olarak sona erdirmek için işbirliği yapmalarını sağlamak.

Aslında pek çok ülke için bunu yalnızca ulusal düzeyde gerçekleştirmek neredeyse imkânsız. Çünkü uluslararası yapılar ve sistemler, bu ülkeleri daha fazla fosil yakıt üretmeye zorluyor. Bazı ülkeler, sırf borçlarını ödeyebilmek için yeni petrol kuyuları açıyor. İşte şu anda Fosil Yakıt Anlaşması müzakerelerine katılan ülkeler de tam olarak bu sorunlara çözüm arıyor. Fosil yakıtlardan çıkışın önündeki engelleri kaldırmak için nasıl işbirliği yapabiliriz? Ülkelerin birlikte atabileceği adımlar neler? Üzerinde çalıştıkları temel mesele bu.

Ö.Ö.: Peki, bu girişimin içinde kimler yer alıyor? Sivil toplum kuruluşları mı, yoksa girişime katılan ülkeler de var mı?

T.B.: Girişim bir sivil toplum hareketi olarak başladı. Daha ilk yılında 101 Nobel Ödülü sahibi ve 4 bin bilim insanı girişime destek verdi. Ardından şehirler de harekete geçerek hükümetlerine bu girişimi destekleme çağrısında bulunan kararlar almaya başladı. Bugün dünya genelinde bu yönde karar almış 200 şehir bulunuyor.

Ö.Ö.: Aklınızda birkaç örnek var mı? Bizimle paylaşabilir misiniz?

T.B.: Vancouver'dan Kalküta'ya kadar dünyanın dört bir yanındaki şehir yönetimleri bu yönde kararlar aldı. Ancak artık fosil yakıt anlaşmasının nasıl şekilleneceği üzerine birlikte çalışan 25'ten fazla ülke de müzakere masasında yer alıyor. Bu ülkeler arasında, iklim krizine karşı dünyanın en savunmasız ülkelerinden bazıları bulunuyor. 

Özellikle Güney Pasifik'teki ada ülkeleri, Fosil Yakıt Anlaşması üzerinde çalışmak üzere bir araya gelen ülkeler grubunun oluşturulmasına öncülük etti. Vanuatu, Tuvalu ve Fiji gibi ülkelerden söz ediyorum.Ancak zamanla fosil yakıt üreticisi bazı ülkelerin de girişime katılmaya başladığını gördük. Örneğin Doğu Timor ve Kolombiya gibi ülkeler, "Biz fosil yakıt üretiyoruz ve bunun sorunu daha da ağırlaştırdığını biliyoruz. Ancak daha güçlü bir uluslararası işbirliği ve anlaşmalar olmadan üretimi durdurmamız mümkün değil" diyerek bu sürece katıldılar. Son birkaç yılda Güneydoğu Asya'dan da ülkeler girişime katıldı. Artık Kamboçya ve Pakistan da müzakere masasında yer alıyor. Dolayısıyla bu ülkeler grubu giderek büyüyor. Aynı zamanda Afrika ülkelerinin de sürece daha fazla katılmaya başladığını görüyoruz.

Ö.Ö.: Bu aslında bizim için son derece önemli. Uzun yıllardır COP zirvelerini takip ediyoruz ve bu yılın özellikle önemli olacağını düşünüyoruz. Çünkü Santa Marta'da İstekli Ülkeler Koalisyonu bir araya geldi. Bildiğim kadarıyla sizin girişiminiz de oradaydı. Peki, İstekli Ülkeler Koalisyonu'nu oluşturan ülkelerle Fosil Yakıt Anlaşması Girişimi arasında nasıl bir ilişki var?

T.B.: Fosil yakıtlardan aşamalı olarak çıkış konusunda Birleşmiş Milletler çatısı dışında diplomatik bir konferans düzenleme fikri aslında Fosil Yakıt Anlaşması Girişimi'nden çıktı. Bunun için tarihe baktık. Kanada'nın ev sahipliğinde, Birleşmiş Milletler dışında yürütülen ve kara mayınlarının yasaklanmasını amaçlayan Ottawa Süreci, bu konudaki müzakerelerde yaşanan tıkanıklığın aşılmasında son derece önemli bir rol oynamış ve sonunda Kara Mayınlarının Yasaklanması Sözleşmesi'nin kabul edilmesini sağlamıştı. Çünkü bazen Birleşmiş Milletler bünyesinde bazı meseleler öyle bir noktaya geliyor ki ilerleme kaydetmek neredeyse imkânsız hâle geliyor.

Özellikle COP zirvelerinde, kararların oybirliğiyle alınmasını gerektiren kurallar nedeniyle, Suudi Arabistan gibi ülkeler fosil yakıtlar konusunda herhangi bir tartışmanın önünü defalarca kesebildi. İşte buradan hareketle böyle bir konferans düzenleme fikrini geliştirdik ve bunu Fosil Yakıt Anlaşması müzakerelerine katılan ülkelere sunduk. Kolombiya bu öneriye olumlu yanıt veren ilk ülke oldu. El kaldırıp, "Biliyor musunuz, biz bunu yapmak istiyoruz. Konferansa ev sahipliği yapabiliriz" dediler. Ardından Belém'de Hollanda da ortak ev sahibi olarak sürece katıldı. İşte o noktada konferans, yalnızca bir fosil yakıt anlaşmasını ele alan bir toplantı olmanın çok ötesine geçti.

Fosil Yakıt Anlaşması, artık tartışılan çözüm yollarından yalnızca biri. Ancak Santa Marta'da düzenlenen ve gelecek yıl İrlanda ile Tuvalu'nun ev sahipliğinde ikincisi gerçekleştirilecek olan bu konferanslar, doğrudan müzakerelerin yürütüldüğü toplantılar değil. Bunlar esas olarak harekete geçmeye istekli ülkelerin bir araya geldiği, farklı konular etrafında çok taraflı işbirliklerinin ve koalisyonların oluşturulduğu platformlar.

Bu ülkeler fosil yakıtlar, devlet teşvikleri, vergi anlaşmaları, uluslararası işbirliği, yeni hukuki düzenlemeler, yönetişim mekanizmaları ve uluslararası bir anlaşma gibi farklı başlıklar üzerinde birlikte çalışıyor. Dolayısıyla Fosil Yakıt Anlaşması, artık fosil yakıtlardan aşamalı olarak çıkış konusunda yürütülen çok daha geniş kapsamlı bir tartışmanın parçalarından biri hâline geldi. Sizin de söylediğiniz gibi, Santa Marta'daki konferansa 57 ülke katıldı ve bu koalisyon giderek büyüyor. Önümüzdeki yıl daha fazla ülkenin bu sürece katılmasını bekliyoruz.

Ö.Ö.: Peki, önümüzdeki yıl ya da belki burada, bu zirve sırasında da girişime yeni ülkelerin katılımı söz konusu olabilir mi?

T.B.: Sanırım ev sahibi ülkelerden, girişime yeni ülkelerin katılacağına ilişkin açıklamalar duyacağız. Aslında şöyle bir durum var: Santa Marta'daki konferans, Fosil Yakıt Anlaşması Girişimi ve diğer pek çok girişim, fosil yakıtlar meselesinde yeni bir kapı açtı. Bir bakıma bu konunun üzerindeki perdeyi kaldırdı. Çünkü fosil yakıtlar, bugüne kadar uluslararası iklim müzakerelerinin temel gündem maddelerinden biri değildi. Ancak artık bunun değiştiğini görüyoruz.

Santa Marta süreci kapsamında yeni girişimler ortaya çıkıyor. Fosil Yakıt Anlaşması'na daha fazla ülke katılıyor. Aynı zamanda burada, COP zirvesinde de Brezilya'nın fosil yakıtlardan çıkış için hazırladığı yol haritası gibi yeni girişimlere tanıklık ediyoruz. Üstelik giderek daha fazla ülke, fosil yakıtlardan aşamalı olarak çıkışa yönelik kendi ulusal yol haritalarını açıklıyor.

Ö.Ö.: Aslında birazdan Brezilya'nın yol haritasına da geleceğim. Ama ondan önce şunu sormak istiyorum: Santa Marta'da bir araya gelen ülkeler, artık COP zirvesinde fosil yakıtlardan çıkış yönünde ilerleme sağlamak için çaba gösteren bir grup oluşturuyor. Peki, sizce bu ülkeler COP31'den çıkacak kararları nasıl etkileyebilir?

T.B.: Bence bu ülkeler şimdiden etkilerini göstermeye başladı. Çünkü iklim konusundaki hedefleri ve kararlılığı daha ileri taşıyorlar. Ülkeleri yalnızca verdikleri sözlere ya da belirledikleri hedeflere değil, sahada gerçekte neler yaptıklarına da ciddi biçimde bakmaya zorluyorlar. Giderek daha fazla insanın, bir yandan iklim mücadelesinde lider olduklarını iddia ederken diğer yandan yeni fosil yakıt projeleri açıklayan ülkelere artık tahammül etmediğini görüyoruz. Bence toplumsal normlarda yaşanan bu değişim son derece önemli. Çünkü bugün inşa ettiğimiz altyapı, yarın kullanacağımız altyapı olacak.

Çok uzun zamandır ülkelerin bir yandan "Evet, evet, fosil yakıtlardan çıkacağız" dediklerini, diğer yandan ise yeni fosil yakıt projeleri geliştireceklerini açıkladıklarını gördük. Oysa atmosferin artık bunu kaldıracak gücü yok. Bizim de yok. Bugün hayata geçirilen her yeni fosil yakıt projesi insan hayatına mal olacak. Bunu artık biliyoruz. Dünya genelinde yaşadığımız ölümcül sıcaklıklar, seller ve yangınlarla fosil yakıt projeleri arasında doğrudan bir bağlantı var. İklim politikaları karmaşık olabilir. Ancak karmaşık olmayan bir gerçek var: Petrol, doğal gaz ve kömür olmak üzere yalnızca üç fosil yakıt, atmosferimizde biriken emisyonların yüzde 86'sından ve gezegenimizde tanık olduğumuz aşırı iklim olaylarından sorumlu. Bence bu anlayış değişikliği, ülkelerin iklim konusundaki hedeflerini ve kararlılığını önemli ölçüde etkiliyor.

Benim umudum, burada COP zirvesinde bunun daha fazla ülkeyi, örneğin Adil Geçiş Mekanizması'nı hayata geçirme konusunda somut taahhütlerde bulunmaya yöneltmesi. Bu mekanizma geçen yıl Belém'de oluşturuldu. Ancak ülkeler henüz mekanizmanın nasıl işleyeceğine ilişkin çerçeveleri belirlemedi. Hesap verebilirliği güvence altına alacak düzenlemeler oluşturulmadı, yeterli finansman sağlanmadı ve uygulamanın nasıl gerçekleştirileceğine ilişkin ilkeler ortaya konmadı. Dolayısıyla burada, COP zirvesinde adil geçiş çerçevesi konusunda ilerleme kaydedilebileceğini düşünüyorum. Aynı zamanda ülkelerin kendi ulusal katkı beyanlarını güçlendirdiklerini ve bu beyanlara fosil yakıtlardan çıkışa yönelik yol haritalarını dâhil etmeye başladıklarını da görebiliriz. Bence bu COP zirvesinde bunlara tanıklık edeceğiz.

Ö.Ö.: Biliyorsunuz, her yıl COP zirvelerinin sonunda, özellikle fosil yakıtlarla ilgili kullanılan ifadeler üzerine büyük tartışmalar yaşanıyor. Uzun yıllar boyunca fosil yakıtlardan hiç söz edilmedi. İlk kez Dubai'deki zirvede karar metnine girdiler, ancak sonrasında bir daha açıkça dile getirilmediler. Peki, Santa Marta'dan sonra bunun hâlâ önemli olduğunu düşünüyor musunuz? Yani bu zirvenin sonuç bildirgesinde fosil yakıtlardan açıkça söz edilmesi, bu ifadenin karar metninde yer alması hâlâ önem taşıyor mu? Yoksa bazı ülkelerin artık fosil yakıtlardan çıkış için yol haritaları hazırlamaya başlaması, somut adımlar atması ve birlikte harekete geçmesi daha mı önemli? Çünkü bazıları artık kullanılan ifadelerin eskisi kadar önemli olmadığını, bu tartışmanın birkaç adım ötesine geçtiğimizi düşünüyor. Siz de bu görüşe katılıyor musunuz?

T.B.: Bakın, içinde bulunduğumuz koşulları düşündüğümüzde, bence bunların hepsi önemli.

Ö.Ö.: Tabii..

T.B.: Ancak burada kararların oybirliğiyle alınması zorunluluğu gibi yapısal sorunlar olduğunu da biliyoruz. Bu sorunlar, COP zirvesinde varılacak bir anlaşmada fosil yakıtlardan çıkışa ilişkin ifadelerin yer almasını ya da bu ifadelerin gerçekten anlamlı olmasını neredeyse imkânsız hâle getiriyor. Otuz bir yıldır başımızı duvarlara vurup duruyoruz. Artık fosil yakıtlar meselesini çözmeye yönelik umutların büyük bölümü, bu sürecin dışında geliştirilecek yeni anlaşmalara ve Santa Marta süreci kapsamında yürütülen diplomatik girişimlere dayanıyor. Elbette gelecekte bu yeni anlaşmaların yeniden Birleşmiş Milletler çatısı altına taşınması da mümkün.

Ö.Ö.: Evet.

T.B.: Ben de bunun gerçekleşmesini kesinlikle umuyorum. Ancak zirvenin sonuç metninde fosil yakıtlardan çıkış ifadesinin yer alıp almaması konusunda, son beş, hatta altı yıldır süren tartışmaları düşündüğümüzde — çünkü bu mücadele Glasgow'da başladı — burada fosil yakıtlarla ilgili gerçekten anlamlı ifadeler içeren, üzerinde uzlaşılmış bir anlaşma ortaya çıkacağını sanmıyorum. Ama bence bu kabul edilebilir bir durum. Çünkü artık bu sürecin dışında yürütülen diplomatik girişimler sayesinde yeni bir umudumuz var.

Ö.Ö.: Peki. Az önce Brezilya'nın Küresel Yol Haritası'ndan söz ettiniz. Bu konudaki görüşünüz nedir?

T.B.: Bence Küresel Yol Haritası son derece önemli, çünkü bize ilerlememiz gereken yönü gösteriyor. Özellikle Belém'de yaşanan hayal kırıklığının ardından Brezilya'nın böyle bir liderlik üstlenmesi gerçekten takdire değer. Resmî müzakere sürecinde bu konuya gereken karşılık verilmemesine rağmen Brezilya ilerlemeye devam etti. Bu nedenle kendilerini kesinlikle takdir ediyorum. Ancak yol haritasında ortaya koydukları önerilere baktığımızda, bunların bağlayıcı olmadığını görüyoruz. Herhangi bir hedef de belirlenmiyor. Elbette bunlar yol gösterici ve yararlı öneriler. Ancak ülkeler, yol haritasında tanımlanan politikaları ve mekanizmaları uygulamayı taahhüt etmedikleri sürece bu önerilerin bir anlamı olmayacak. 

Dolayısıyla Brezilya'nın yol haritası, bir bakıma her ülkeyi kendi planını hazırlamakla baş başa bırakıyor. Oysa ülkeler birlikte hareket eder ve işbirliği yaparsa çok daha ileri gidebiliriz. Çünkü pek çok ülke, fosil yakıtlardan çıkış için bir yol haritası ya da ulusal plan bile hazırlayabilecek durumda değil. Ağır borç yükleri nedeniyle fosil yakıt üretimini artırmak zorunda kalıyorlar. İşte bu nedenle uluslararası işbirliğine ihtiyacımız var. Yeni araçlara ve özellikle uluslararası düzeyde yeni hukuki yönetişim mekanizmalarına ihtiyacımız var. Gerçek anlamda küresel bir yol haritasına ancak bu şekilde ulaşabiliriz.

Ö.Ö.: Peki, sizce başka ülkeler de Brezilya'nın izinden gidecek mi? Bazı ülkelerin kendi yol haritalarını açıklamaya hazırlandığını duyduk.

T.B.: Kesinlikle. Daha fazla ülkenin kendi ulusal yol haritalarını açıkladığını göreceğiz. Özellikle Küresel Kuzey'in bütün zengin ülkeleri, bunu kendi başlarına da yapmalı.

Ö.Ö.: Evet.

T.B.: Öte yandan, giderek daha fazla ülkenin Santa Marta Sürecine ve Fosil Yakıt Anlaşması Girişimi'ne katıldığını da görüyoruz. Çünkü bu ülkeler fosil yakıtlardan aşamalı olarak çıkmak istiyor, ancak bunu gerçekleştirebilmek için ticaret, vergi anlaşmaları ve borçlar konusunda uluslararası işbirliğine ihtiyaç duyuyorlar.

Ö.Ö.: Son olarak, az önce sözünü ettiğiniz Adil Geçiş Mekanizması hakkında bir soru sormak istiyorum. Bu mekanizmanın COP30'da oluşturulduğunu, ancak COP31'in önünde bu konuda hâlâ yapılması gerekenler olduğunu söylediniz. Peki, biraz daha somutlaştıracak olursak, Adil Geçiş Mekanizması uygulamada nasıl işlemeli? Brezilya'da bu konuda neler tartışıldı? Ve sizce COP31'de bu konuda nasıl bir sonuç elde edilebilir?

T.B.: Brezilya'da tartışılan, daha doğrusu üzerinde anlaşmaya varılan ve gerçekten heyecan verici olan gelişme, adil geçiş konusunda yeni bir kurumsal mekanizma oluşturulmasına karar verilmesiydi. Ancak şimdi, burada COP zirvesinde, bu mekanizmanın adil geçişi ilerletmek isteyen ülkelere nasıl destek sağlayacağı ve nasıl işleyeceği konusunda anlaşmaya varmamız gerekiyor. Kaynaklara ihtiyacımız var. En iyi uygulama örneklerinin tanımlanması, adil geçiş konusunda standartların belirlenmesi ve ülkelerden neler beklendiğinin açıkça ortaya konması gerekiyor. Çünkü şu konuda çok net olmalıyız: Son birkaç yılda açıklanan bazı adil geçiş planları, fosil yakıt üretiminin artırılmasını da içeriyor. Oysa daha fazla fosil yakıt üretimi için yeni tesisler kuruyorsanız, buna geçiş diyemezsiniz. İşte bu nedenle, adil geçişin ne anlama geldiğine ilişkin ortak bir tanım oluşturabilmek için standartlara, çerçevelere ve açıkça belirlenmiş beklentilere ihtiyacımız var.

Ö.Ö.: Bildiğiniz gibi bazı ülkeler doğal gazı, enerji dönüşümü sürecinde bir geçiş yakıtı olarak görüyor.

T.B.: Belki 15 yıl önce öyleydi. Biliyorsunuz, pek çok kişi eskiden doğal gazı bir geçiş yakıtı, fosil yakıtlardan temiz enerjiye uzanan bir köprü olarak gördüğümüzü söylüyor. Ancak bence doğal gaz artık bu geçişin önünde bir engel hâline geldi. Çünkü yeni doğal gaz ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) projelerinin, yenilenebilir enerji yatırımlarının önünü kestiğini görüyoruz. Üstelik artık uydulardan elde edilen metan verileri sayesinde, doğal gazın iklim üzerindeki etkilerinin bugüne kadar düşündüğümüzden çok daha ağır olduğunu biliyoruz.

Ö.Ö.: Peki. Bugün bizimle birlikte olduğunuz için çok teşekkür ederiz. Fosil Yakıt Anlaşması Girişimi'nden Tzeporah Berman'la birlikteydik. Bir kez daha çok teşekkür ederiz.

T.B.: Beni davet ettiğiniz için teşekkür ederim.

_{Tzeporah Berman kimdir?: Kanadalı çevre aktivisti, yazar ve iklim politikaları uzmanı Tzeporah Berman, otuz yılı aşkın süredir ormanların korunması, fosil yakıtlardan çıkış ve iklim adaleti alanlarında mücadele yürütmektedir. Stand.earth'ün Uluslararası Program Direktörü ve Fosil Yakıtların Yayılmasını Önleme Anlaşması Girişimi'nin kurucusu ve başkanıdır. Fosil yakıtlardan adil ve planlı çıkışı savunan Berman, 2024'te TIME dergisinin dünyanın en etkili 100 iklim lideri listesine seçilmiştir.}