Shady Khalil: “Fosil yakıt şirketleri neden oldukları yıkımın bedelini ödemeli”

Image

Eren İleri: Merhaba, bugün 10 Kasım 2026. Antalya'da COP31'de, Oil Change International'dan Shady Khalil ile birlikteyiz. Hoş geldiniz Shady. Öncelikle kendinizi ve yaptığınız çalışmaları tanıtabilir misiniz?

S.K.: Evet, tabii ki. Merhaba Eren. Benim adım Shady Khalil. Mısırlıyım. Fosil yakıtlardan uzaklaşılarak yenilenebilir enerjiye geçişin ilerletilmesi için çalışan uluslararası bir kuruluş olan Oil Change International'da görev yapıyorum.

E.İ.: Çok teşekkür ederim. Peki, bu yılki COP'un gündemindeki başlıca konular neler? Sizi endişelendiren konular hangileri?

S.K.: Bu COP, 1,5 derece hedefinin önemini ve iklim hedeflerimiz açısından ne kadar kritik olduğunu ele aldığımız en önemli COP'lardan biri. Bu COP özellikle önemli çünkü iklim krizinin dünyanın her yerinde yaşandığı bir dönemde gerçekleşiyor. İklim krizinin etkilerini her yerde görüyoruz. Aynı zamanda bir fosil yakıt krizinin ortasındayız. Piyasalarda çok büyük dalgalanmalar yaşanıyor. Pek çok insan enerjiye erişemiyor ya da enerji maliyetlerini karşılayamıyor. Dolayısıyla bence bu, iklim hedeflerinin gerçek dünyadaki koşullarla örtüşmesi gereken bir dönem.

E.İ.: Enerji piyasalarındaki, özellikle de fosil yakıt piyasalarındaki dalgalanmalardan söz ettiniz. Peki, bu durum dünyanın dört bir yanındaki insanların enerji maliyetlerini karşılayabilmesini nasıl etkiliyor?

S.K.: Orta Doğu'da devam eden savaş ve İsrail'in Filistin'e yönelik saldırganlığı nedeniyle, örneğin Hürmüz Boğazı'nda büyük dalgalanmalar yaşandığını görüyoruz. Bu durum, dünyanın pek çok bölgesinin fosil yakıtlara ve enerjiye erişimini etkiliyor. Bu da bize yenilenebilir enerjinin neden yalnızca iklim açısından bir zorunluluk olmadığını, aynı zamanda enerji egemenliği ve enerji güvenliğiyle de ilgili olduğunu hatırlatıyor. Kendi topraklarında yenilenebilir enerji kaynaklarına erişimi olan ülkeler, bu şokun hem ekonomileri hem de halkları üzerindeki etkilerini daha iyi göğüsleyebildiler.

E.İ.: Çok teşekkür ederim. Peki, fosil yakıt sektöründe çalışan işçiler de dahil olmak üzere, fosil yakıtlardan adil bir geçiş nasıl olmalı?

S.K.: COP bağlamında bu, adil geçiş mekanizması anlamına geliyor. Bu mekanizma, kaçınılmaz olarak gerçekleşecek dönüşümün planlı ve adil bir şekilde yürütülmesini sağlamayı amaçlıyor. Bu, işçilerin başka sektörlere geçiş yapabilmek için ihtiyaç duydukları becerileri kazanabilmeleri, karar alma süreçlerine dahil edilmeleri anlamına geliyor. Aynı zamanda, örneğin yeni projelerden etkilenen toprak sahiplerinin ve yerel toplulukların da karar alma süreçlerine katılması anlamına geliyor. Bu mekanizma, bütün bunları güvence altına almayı hedefliyor. 

Ekonomiye daha geniş bir açıdan baktığımızda ise bu mekanizma, Küresel Kuzey'den Küresel Güney'e gerekli finansmanın ulaşmasını da sağlamalı. Bu, yıllarca süren sömürgecilik, yayılmacılık ve sanayileşme nedeniyle Küresel Kuzey'in bize olan borcu olarak tanımladığımız şey. Aynı zamanda, Küresel Kuzey'in sahip olduğu yenilenebilir enerji teknolojilerinin ve bunlara ilişkin patentlerin bize çok yüksek fiyatlarla satılmamasını sağlamak gerekiyor. Ya da bu teknolojilerin, Küresel Güney ülkelerinin her zaman olduğu gibi yalnızca kaynak çıkarılan topraklar olarak kullanıldığı, güneş panellerinin ise Küresel Kuzey'de üretildiği bir düzenin sürdürülmesi için kullanılmaması gerekiyor. 

Bu teknolojilerin gerçekten Küresel Güney ülkelerine ulaşmasını sağlamalıyız. Böylece bu ülkeler kendi üretimlerini gerçekleştirebilmeli, kendi teknolojilerini geliştirebilmeli ve halklarının ihtiyaçlarını, insan onuruna yakışır bir yaşamı ve kendi kaynakları üzerindeki egemenliklerini güvence altına alacak şekilde karşılayabilmeli. 

İşte bu COP'ta oluşturmaya çalıştığımız adil geçiş mekanizmaları bunlar. Bu nedenle, mekanizmanın kendisi açısından bu COP, son derece kritik. 

Bunun yanında iklim finansmanına ilişkin bir çalışma programı da var. Bu kapsamda, iklim değişikliğine uyum için finansman sağlanmasını talep ediyoruz. Halihazırda iklim değişikliğinin etkilerine maruz kalan toplulukların, örneğin bu yıl yaşanan krizlere ve sıcak hava dalgalarının etkilerine uyum sağlayabilmelerini güvence altına almak istiyoruz. Bu insanlar ve ülkeler, aynı zamanda kayıp ve zararlarla da karşı karşıya kalıyor. Dolayısıyla Kayıp ve Zarar Fonu da burada önem taşıyor. 

Fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda ise ülkelerin yenilenebilir enerji kaynaklarını yaygınlaştırabilmeleri için yeterli finansmanın sağlanmasını istiyoruz. Ancak bu finansmanın kredi şeklinde olmaması gerekiyor. Özel finansman değil, kamu finansmanı olmalı. Böylece ülkeler giderek daha fazla borçlandırılmamalı ya da örneğin Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF) gibi büyük çok uluslu finans kuruluşlarının kontrolü altına girmemeli. Çünkü bu kurumlar, Küresel Güney'in dört bir yanında çok sayıda insanın geçim kaynaklarıyla ve sofralarına yiyecek koyabilmeleriyle ilgili karşı karşıya kaldığı pek çok sorunun nedenleri arasında yer alıyor.

E.İ.: Çok teşekkür ederim. Borç meselesiyle bağlantı kurduğunuz için de teşekkürler. Bildiğiniz gibi Türkiye, oldukça yüksek borç yükü altında olan bir ülke ve sanırım bu, dinleyicilerimizin çoğunun kendi deneyimleriyle ilişkilendirebileceği bir konu. 

İki tür iklim finansmanından söz ettiniz ve iklim değişikliğine uyum finansmanından ve kayıp ve zarar finansmanından bahsettiniz. Ancak Küresel Kuzey'deki üst düzey karar alıcılar, sanki bunlardan yalnızca birine kaynak ayırabilecekmişiz, diğerine ise ayıramayacakmışız gibi sahte bir ikilem yaratıyorlar. Oysa her ikisi için de yeterli kaynağımız olduğunu biliyoruz. Çünkü askerî bütçeler, iklim finansmanı için talep ettiğimiz miktarların 10, hatta 20 katına ulaşıyor. Peki, bu ikilem gerçek mi? Gerçekten yeterli paramız var mı?

S.K.: Evet, paramız var ve bu, hükümetlere sürekli söylediğimiz bir şey. Sizin de belirttiğiniz gibi, askerî harcamalarını artırıyorlar. NATO'nun çağrılarını da gördünüz. Askerî harcamalardaki artış gerçekten çılgınca boyutlara ulaşıyor. Peki, bundan kim faydalanıyor? Fosil yakıt endüstrisi de bundan faydalanıyor. Fosil yakıt fiyatlarındaki bu dalgalanmalardan muazzam kazançlar elde ediyorlar. Bu yıl ve bu çeyrekte rekor düzeyde kâr elde ettiler. Sanırım... Evet evet, eminim ki yalnızca en büyük beş petrol ve doğal gaz şirketi günde yaklaşık 500 milyon dolar kazanıyor. Her gün 500 milyon dolar kâr elde ediyorlar. Gelirden değil, kârdan söz ediyorum. Yani neden oldukları yıkımdan muazzam miktarda para kazanıyorlar. Bu nedenle yapılabilecek şeylerden biri çok açık: Bu şirketleri vergilendirmek ve bedelini ödemelerini sağlamak. 

Bu şirketlerin sahipleri son derece zengin hissedarlar, son derece varlıklı kişiler. Onları vergilendirirseniz ölmeyecekler, bir yere de gitmeyecekler. Dolayısıyla bu şirketleri vergilendirmeli ve elde edilen paranın fosil yakıtlardan yenilenebilir enerjiye geçiş için kullanılmasını sağlamalıyız. Aynı zamanda bu kaynakların iklim değişikliğine uyum, kayıp ve zararlar ve iklim krizinden etkilenen toplulukların desteklenmesi için kullanılmasını güvence altına almalıyız. Bence bu son derece makul bir talep. Ancak sorun çıkar çatışması. Çünkü politika yapıcıların çoğu bunu yapmak istemiyor. 

Fosil yakıt endüstrisi ve silah endüstrisi, birçok politika oluşturma süreciyle iç içe geçmiş durumda. İşte bu yüzden bireylere ve halklara çağrıda bulunuyoruz. Kendi ülkelerinin hükümetlerinden hesap sormalarını ve örneğin fosil yakıtlardan uzaklaşmak için yol haritaları hazırlamalarını talep etmelerini istiyoruz. Bu yol haritaları, her ülkenin kendi ulusal koşullarına uygun birer ulusal plan olmalı. Ülkeler, ulusal düzeyde bu dönüşümü nasıl finanse edebileceklerini ve hangi finansman kaynaklarından yararlanabileceklerini değerlendirmeli. Elbette Küresel Kuzey ülkelerine de finansal yükümlülüklerini yerine getirmeleri için çağrıda bulunuyoruz. Askerî harcamalarını artırmak yerine bu kaynakları bizim yaşamı destekleyen faaliyetler olarak adlandırdığımız alanlara aktarmalarını istiyoruz. Ölümü besleyen faaliyetleri, savaşları, soykırımları, fosil yakıtların kullanımının yaygınlaştırılmasını ve kirletici endüstrileri büyütmek yerine, parayı yaşamı destekleyen alanlara aktarmalarını talep ediyoruz.

E.İ.: Kapitalizm bir ölüm kültü mü?

S.K.: Bu kolay bir soru değil. Kapitalizmin kesinlikle kaynakların sömürülmesine ve aşırı büyümeye dayanan etkileri ve ideolojileri var. Aynı zamanda gücün en güçlü olanların elinde toplanmasını esas alıyor. Bence geleceğimizi bu şekilde şekillendirmemeliyiz. Bu açıdan baktığımda, ideolojinin değerlerini, büyümenin kendisine atfedilen değeri ve bunun insanlar üzerinde gerçekte yarattığı etkileri düşündüğümde, görmek istediğimiz geleceğin bu olduğunu sanmıyorum. 

Biz insanların onurunun korunduğu, herkesin sofrasına yemek koyabildiği ve hep birlikte insan onuruna yakışır bir yaşam sürebildiğimiz bir gelecek istiyoruz. Yalnızca birkaç zengin ve varlıklı insanın rahat içinde yaşadığı, geri kalan herkesin ise onların konforu uğruna acı çektiği bir gelecek değil. Dolayısıyla kapitalizm tam olarak buysa, buna başka ne denebilir, bilmiyorum.

E.İ.: Çok teşekkür ederim. Aynı zamanda müzakereler yürütmek ve bu meseleler hakkında konuşmak zorunda olduğunuz için oldukça hassas bir denge kurmaya çalıştığınızı da anlıyorum. Yanılmıyorsam Oil Change International'ın kamu finansmanı üzerine çalışan bir programı var. Peki, fosil yakıt endüstrisinin ayakta kalmasında sübvansiyonların rolü nedir?

S.K.: Sübvansiyonların bir yönü şu: Maliye politikaları açısından bakıldığında, bu destekler büyük ölçüde üreticilere sağlanıyor. Çoğu zaman tüketicilere, yani hanelere doğrudan destek verilmiyor. Dolayısıyla bu sübvansiyonlar sanki durumu destekliyor ya da istikrara kavuşturuyormuş gibi görünüyor. Ancak gerçekte hükümetlerin üzerinde, maliye politikaları ve kamu hizmetleri üzerinde baskı yaratıyorlar. Oysa bireylere ve hanelere doğrudan destek sağlamanın farklı yolları var. Örneğin parayı doğrudan insanlara verebilirsiniz. Aynı zamanda bu tür sübvansiyonların, haneleri gerçekten destekleyebilecek ve yenilenebilir enerjinin yaygınlaşmasını sağlayabilecek yenilenebilir enerji projelerine yönlendirilmesini de sağlayabilirsiniz. 

Dolayısıyla bence sübvansiyonlar konusunda, krizlere anlık tepkiler vermek yerine bir stratejiye ihtiyaç var. Sübvansiyonların uygulanma biçimindeki sorun da tam olarak bu. Bunlar, fosil yakıt piyasalarındaki dalgalanmalara karşı verilen anlık tepkiler. Yani birer yara bandı işlevi görüyorlar ama gerçek bir çözüm değiller. Bu nedenle, sübvansiyonların aşamalı olarak kaldırılmasına yönelik bir sürecin de yol haritasının parçası olması gerektiğini düşünüyorum. Ancak bu süreç haneleri olumsuz etkilemeyecek şekilde yürütülmeli. İnsanların sürdürülebilir bir şekilde yaşayabilmelerini ve enerji maliyetlerini sürdürülebilir biçimde karşılayabilmelerini güvence altına almalıyız. Bu, yalnızca geçici bir çözüm olmamalı. Çünkü biliyoruz ki böyle bir çözüm, maliye politikaları üzerindeki baskı ve fosil yakıtlara bağımlılığın hükümetlere yüklediği maliyetler nedeniyle ertesi yıl işe yaramayacak. Hükümetler, sübvansiyonları ödeyebilmek için borçlandıkları, ardından daha fazla ve daha fazla borçlanmak zorunda kaldıkları bir kısır döngüye giriyorlar. Dolayısıyla bizim talebimiz, ülkelerin kendi egemenliklerini ellerine almaları, yenilenebilir enerjiyi yaygınlaştırabilmeleri ve enerjiye erişim ile kalkınma konusunda insanlara hak ettikleri onurlu yaşam koşullarını sağlayabilmeleri.

E.İ.: Bu gerçekten çok iyi bir yanıt. Yani şunu mu söylüyorsunuz: Eğer sübvansiyonlar verilecek ise bizim ödediğimiz vergilerin petrol ve doğal gaz şirketlerinin hissedarlarına daha yüksek temettüler dağıtmasını ve kendi hisselerini geri satın almasını finanse etmesi yerine, fosil yakıt endüstrisinden alınan vergilerin bizim enerji faturalarımızı ödememize yardımcı olmasını mı tercih edersiniz?

S.K.: Kesinlikle, yüzde yüz. Meseleyi bu şekilde ifade ederek tam da doğru noktaya değindiniz. Bence bu açıdan fosil yakıtların yaygınlaştırılmasını teşvik etmekten vazgeçirmek ve paranın doğru tarafa, yani halka aktarılmasını sağlamak için büyük bir potansiyel var. Çünkü hükümetler yetkilerini halktan alıyor ve halka karşı sorumlular. Aynı zamanda, elde edilen muazzam miktardaki kârın da bütün bunları finanse etmek için kullanılmasını sağlamak gerekiyor.

E.İ.: Teşekkür ederim. Bu COP boyunca sıkça duyduğumuz konulardan biri BAM, yani Belém Eylem Mekanizması ve Belém'den Antalya'ya uzanan yol haritası oldu. Bu mekanizmanın ne olduğunu bilmeyen dinleyicilerimiz için, temel olarak nasıl bir mekanizma olduğunu ve bu konudaki taleplerin neler olduğunu açıklayabilir misiniz?

S.K.: Evet. Şimdiye kadar COP kapsamında adil geçişten söz ettik. Ancak bu geçişin nasıl gerçekleştirileceğine ilişkin herhangi bir güvence ya da yol gösterici ilke olmadan, bunun gerçekte nasıl hayata geçirilebileceğini tam olarak anlamadan konuşuyoruz. Bu da geçişin farklı bağlamlarda, farklı şekillerde yanlış anlaşılması riskini beraberinde getiriyor. 

İşte BAM, yani Belém-Antalya Yol Haritası ve bu mekanizma, bu süreci düzenlemeyi amaçlıyor; adil geçişle ilgili bütün girişimleri ve ilkeleri bir araya getiriyor; uluslararası düzeyde, kolektif olarak bağlı kalmak istediğimiz ve insanları merkeze alan ilkeleri ortak bir çerçevede topluyor. Bu, yalnızca üst düzey politika ilkelerinden oluşan bir yapı değil. Gerçekten insanlarla, ötekileştirilmiş topluluklarla, en fazla etkilenenlerin kim olduğuyla ve karar alma masasına kimin oturup karar verebildiğiyle ilgili. Mekanizmanın bütün yapısı da bunun üzerine kurulu. Aynı zamanda gördüğümüz bütün hükümet girişimlerini, verilen bütün taahhütleri ve sürekli karşımıza çıkan diğer bütün girişimleri tek bir mekanizma ve tek bir süreç altında bir araya getiriyor. Böylece bunları düzenleyebiliyor ve ulaşmak istediğimiz hedefe doğru ilerlediğimizden emin olabiliyoruz. Ancak bunu değerlerimize derinden bağlı, zenginleri değil insanları merkeze alan bir şekilde gerçekleştirmemiz gerekiyor. Yani geçmişteki aynı yöntemleri tekrarlamak yerine, işlerin daha iyi yapıldığı, görmek istediğimiz geleceğe doğru ilerlediğimizden emin olmalıyız.

E.İ.: Vay canına. Sanırım size son sorum şu olacak: Belki bu da sahte bir ikilemdir ama enerji dönüşümünü mümkün kılmak için sizce petrol endüstrisini kamulaştırmamız mı gerekiyor, yoksa bu sektörün elde ettiği olağanüstü kârları ve şirketlerin CEO'larını vergilendirmemiz mi gerekiyor?

S.K.: Bence vergilendirme son derece önemli. Petrol ve doğal gaz şirketlerinin kamulaştırılması meselesi ise özellikle ulusal petrol ve doğal gaz şirketleri söz konusu olduğunda, örneğin Körfez ülkelerinde ya da başka ülkelerde, oldukça farklı ve kendine özgü koşullara bağlı. Özellikle uluslararası petrol ve doğal gaz şirketlerinin vergilendirilmesinin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Aynı şekilde özel petrol ve doğal gaz şirketlerinin vergilendirilmesi de son derece önemli. Servet üzerinden ve başta petrol ve doğal gaz sektörü olmak üzere kirletici endüstriler üzerinden artan oranlı vergiler alınmasını sağlamak çok önemli. Bu şirketler gerçekten muazzam miktarlarda para kazanıyor. Elde ettikleri bu gelirler, yalnızca enerji dönüşümünü, iklim değişikliğine uyumu ve kayıp ve zararların karşılanmasını değil; aynı zamanda eğitimi, sağlık hizmetlerini ve kamu hizmetlerini de desteklemek için kullanılabilir. Böylece kirletici bir endüstriyi desteklemek yerine bu kaynaklardan toplumun yararlanmasını sağlayabiliriz. Dolayısıyla bence bu, en önemli meselelerden biri. 

Ulusal petrol ve doğal gaz şirketlerine gelince; bunlar genellikle fosil yakıtlara büyük ölçüde bağımlı ülkelerde faaliyet gösteriyor. Bu nedenle, fosil yakıtlardan uzaklaşarak ekonomiyi çeşitlendirmeye yönelik yol haritalarının hazırlanmasının ülkelerin enerji güvenliği açısından son derece önemli olduğunu söyleyebilirim. Çünkü küresel piyasalarda fiyatı büyük dalgalanmalar gösteren tek bir emtiaya bağımlı olmak hiçbir ülkenin yararına değil. Dolayısıyla açık bir ekonomik çeşitlendirme planının oluşturulması ve ulusal petrol ve doğal gaz şirketlerine bağımlılığın ortadan kaldırılması, bence enerji güvenliği açısından son derece önemli. Bunu Suudi Arabistan örneğinde de görebilirsiniz. 

E.İ.: Peki, büyük ulusal petrol şirketlerine sahip ülkeler, petrolden elde ettikleri kârları enerji dönüşümüne ve sosyal hizmetlere yeniden yatırıyor mu? Petrobras ve Aramco gibi şirketler kalkınmaya katkı mı sağlıyor, yoksa iklim krizinin Küresel Güney ülkeleri üzerindeki etkileri nedeniyle yalnızca zarar mı veriyorlar?

S.K.: Bence bu, ülkeden ülkeye değişen bir durum. Örneğin Suudi Arabistan'a baktığınızda, 2030 hedefleri, şimdi de 2045 hedefleri ve 2050 vizyonu ile stratejik planları olduğunu görebilirsiniz. Bu planlarla ekonomilerini nasıl çeşitlendirebileceklerini anlamaya çalışıyorlar. Ancak petrol ve doğal gaz şirketlerinin bu dönüşümü doğrudan finanse eden ya da finanse etme potansiyeline sahip olan kuruluşlar olduğunu söyleyemem. 

Elbette ülkelerin fosil yakıtlardan uzaklaşması söz konusu olduğunda bir hakkaniyet meselesi var. Bu hakkaniyeti gözeten farklı zaman çizelgeleri de mevcut. Çünkü Küresel Kuzey'deki pek çok ülke, çok uzun yıllar boyunca fosil yakıtları kullanarak kalkındı ve sanayileşti. Dolayısıyla fosil yakıtları ilk ve en hızlı şekilde aşamalı olarak terk etmesi gerekenler bu ülkeler. Ancak biraz daha kalkınmaya ihtiyaç duyan, üretim yapması gereken ama üretim kapasitesini genişletmemesi gereken ülkeler de var. 

Bence COP28, 2030 hedeflerine bağlı kalmamız gerektiğini açıkça ortaya koydu. Fosil yakıt kullanımını azaltmamız ve dünyanın her yerinde fosil yakıt üretiminin genişletilmesine son vermemiz gerekiyor. Bu nedenle Suudi Arabistan'ın fosil yakıt üretimini genişletmesinin ülkeye fayda sağlayacağını söyleyemem. Aynı şekilde, daha iddialı iklim hedeflerine ulaşılmasını sekteye uğratabilecek bu genişlemenin de bir fayda sağlayacağını düşünmüyorum. Çünkü Suudi Arabistan iklim değişikliğine karşı en kırılgan ülkelerden biri. Su kıtlığı yaşıyorlar ve çok şiddetli sıcak hava dalgalarıyla karşı karşıyalar. Dolayısıyla ne kadar para kazanabileceklerini bilmiyorum. Eğer 1,5 dereceye ulaşırsak, bu ülkenin halkı için bir ölüm fermanı olacak ve bunu telafi edebilecek kadar para olduğunu da düşünmüyorum. Bu nedenle bunun oldukça riskli bir kumar olduğunu söyleyebilirim. Dolayısıyla ekonomik çeşitlendirme planlarının hızlandırılması, fosil yakıt üretimindeki genişlemenin durdurulması ve petrol ile doğal gaza bağımlılıktan uzaklaşılması son derece önemli.

E.İ.: Yani iklim krizinden para ödeyerek kurtulamayacağımızı mı söylüyorsunuz?

S.K.: Bence hayır ama sanırım bazı insanlar bunun mümkün olduğuna inanmak istiyor. Örneğin karbondioksit giderimi, karbon yakalama, kullanma ve depolama (CCUS) gibi bilimkurgu teknolojilerini düşünün. Bu insanlar, gelecekte ortaya çıkacağını düşündükleri bu teknolojilerin bütün sorunları çözeceğine inanıyorlar. Böylece petrol ve doğal gaz üretimini artırmaya devam edebileceklerini düşünüyorlar. Ancak bu teknolojilerin verimsiz ve başarısız olduğu görüldü. Üstelik halihazırda işe yarayan bir teknolojimiz var: Yenilenebilir enerji. Öyleyse neden buna yatırım yapmıyoruz? 

Suudi Arabistan örneğinde ve özellikle Küresel Güney'deki pek çok ülkede yenilenebilir enerji kaynakları açısından büyük bir bolluğa ve muazzam bir potansiyele sahibiz. Dolayısıyla mesele, artık işe yaramayan, uzun vadede çok büyük maliyetler yaratacak, insanların hayatlarına ve yaşam kalitelerine mal olacak ve onları iklim değişikliğinin etkilerine karşı son derece kırılgan hale getirecek eski sistemden uzaklaşmak. Bunun yerine liderlerin bugün bir karar alarak yenilenebilir enerjiye yönelmesi gerekiyor. Bence Suudi Arabistan, Rusya ve Küresel Güney'de fosil yakıtlara bağımlı olan pek çok ülke, şu anda bir dönüşüm gerçekleştirme ve yön değiştirme fırsatına sahip. Aslında Küresel Güney'den çok Küresel Kuzey'e fayda sağlayan bu endüstrilere olan bağımlılıklarından kurtulabilirler. 

Elbette Küresel Kuzey ülkeleri de fosil yakıt üretimini büyük ölçüde artırmaya devam ediyor: Örneğin, ABD ve Norveç. Oil Change International'da bizim “gezegenin kundakçıları” olarak adlandırdığımız ülkeler bunlar. Çünkü fosil yakıt üretimindeki genişlemenin en büyük payı hâlâ bu ülkelere ait. Bunun altını çizmek çok önemli. Suudi Arabistan'ı ve Küresel Güney'de fosil yakıt üretimini genişleten diğer ülkeleri kötü göstermeyi seviyorlar. Ancak üretimini en fazla artıranlar aslında kendileri. Bu ülkelerin fosil yakıt üretimini genişletmeyi derhal durdurmaları, borçlarını ödemeleri ve bu dönüşümün hızlandırılması için gerekli finansmanı sağlamaları gerekiyor.

E.İ.: “Ücretsiz, hızlı, adil ve tamamen finanse edilmiş” ne anlama geliyor? Bu ifadeyi sık sık duyuyorum.

S.K.: Hızlı olması, fosil yakıtlardan 1,5 derece sınırını aşmamamızı sağlayacak bir hızda uzaklaşmamız gerektiği anlamına geliyor. Yani bu yalnızca bilimsel bir sınır değil. İnsanlar için bir ölüm fermanı. Bu sıcaklık sınırını aşarsak çok büyük etkilerle karşı karşıya kalacağız. Aslında 1,5 derece bile bazı insanlar için şimdiden bir ölüm fermanı anlamına geliyor. Ancak bu sınırın aşılması çok daha büyük etkilere yol açacak. 

Dolayısıyla fosil yakıt üretiminin genişletilmesini durdurmamız gerekiyor. Adil olması ise bu dönüşümün hakkaniyetli bir şekilde gerçekleştirilmesi anlamına geliyor. Çünkü bütün ülkelerin kapasiteleri, koşulları ve sorumluluk düzeyleri aynı değil. 

Daha önce de söylediğim gibi, Küresel Kuzey ülkeleri fosil yakıtları ilk ve en hızlı şekilde aşamalı olarak terk etme sorumluluğunu taşıyor. Dolayısıyla geçişin adaletsiz bir şekilde değil, bu sorumluluk sıralamasına uygun biçimde gerçekleşmesini sağlamalıyız. 

Üçüncüsü, tamamen finanse edilmiş olması. Bu da finansmanın kamu kaynaklarından sağlanması ve ülkeleri daha fazla borçlandıran krediler yerine hibe şeklinde verilmesi gerektiği anlamına geliyor. 

Sizin de belirttiğiniz gibi, Türkiye gibi ülkelerin borç yükünü daha da artırmamalıyız. Çünkü borçlanma düzenini yeniden üretmememiz gerekiyor. Biz her zaman borçlanmanın bilinçli olarak tasarlanmış bir sistem olduğunu söylüyoruz, bu bir tesadüf değil. Küresel Kuzey ülkelerinin ve uluslararası finans kuruluşlarının Küresel Güney ülkelerini borç batağına sürüklemesi, bilinçli olarak tasarlanmış bir düzen. Bu, onların ekonomilerini ve kaynaklarını kontrol etmenin, ardından bu borçları ülkelerin kaynakları ve siyasi istikrarları üzerinden bir pazarlık aracına dönüştürmenin bir yolu. Dolayısıyla kendimizi özgürleştirmek ve Küresel Kuzey'in gücünden kaynaklanan sömürgeci ilişkilerden kurtulmak istiyorsak borç meselesini gerçekten dikkate almalıyız. Ekonomilerimizi hem borç yükünden hem de fosil yakıtlara bağımlılıktan kurtarmamız gerekiyor.

E.İ.: Çok teşekkür ederim, Shady. Türkiye'deki dinleyicilerimize söylemek istediğiniz başka bir şey var mı?

S.K.: Hayır, sadece bizi konuk ettiğiniz için teşekkür etmek istiyorum. Antalya'da çok güzel vakit geçiriyoruz ve bu COP'tan gerçekten iyi sonuçlar çıkmasını umuyoruz. Çünkü bunun, bu zirveyi tarihî bir zirveye dönüştüreceğini düşünüyorum. Ayrıca burada, Antalya'da bir adil geçiş mekanizmasının kurulmasını istiyoruz. Çünkü bu mekanizmanın burada oluşturulması bizim için çok büyük anlam taşıyor.

E.İ.: Inşallah.

S.K.: Inşallah.

E.İ.: Çok teşekkür ederim. Teşekkürler. Sizinle röportaj yapmak benim için bir zevkti..

S.K.: Çok güzeldi. Teşekkür ederim.

_{Shady Khalil kimdir?: Shady Khalil, Mısırlı iklim adaleti aktivisti, çevre savunucusu ve Oil Change International'ın Kıdemli Küresel Politika Stratejistidir. Sussex Üniversitesi'nde Çevre, Kalkınma ve Politika alanında yüksek lisans yapmıştır. Mısır'da çevre eğitimi ve iklim savunuculuğu alanında çalışan Greenish girişiminin ve Nil Nehri'ndeki plastik kirliliğiyle mücadele eden VeryNile projesinin kurucuları arasındadır. Daha önce Greenpeace Orta Doğu ve Kuzey Afrika'da kampanya yöneticiliği yapmıştır. Fosil yakıtlardan adil geçiş, iklim finansmanı, enerji egemenliği ve Küresel Güney'in iklim adaleti talepleri üzerine çalışmalar yürütmektedir. Ayrıca Oil Change International'ın Burned: The Price of Oil (Yanmış: Petrolün Bedeli) adlı podcast serisinin sunucusudur.}