Lise Masson: “İklim adaletine ulaşmak için yalnızca enerji sistemini değil, sistemi değiştirmeliyiz”

Image

Eren İleri: Öncelikle kendinizi ve yaptığınız çalışmaları tanıtarak başlayabilir misiniz?

Lise Masson: Benim adım Lise Masson. Friends of the Earth International’ın (Uluslararası Yeryüzü Dostları) iklim adaleti ve enerji alanındaki uluslararası program koordinatörüyüm. Friends of the Earth, dünyanın bütün kıtalarına yayılmış 70’ten fazla üye örgütten oluşan bir federasyon. İklim adaleti ve enerji, ekonomik adalet, ormanlar ve biyolojik çeşitlilik, gıda egemenliği gibi konularda çalışıyoruz. Üye örgütlerimiz, taban hareketleriyle güçlü bağlara sahip. Uluslararası düzeyde ise sistem değişikliğine yönelik taleplerimizi küresel gündeme taşımak için federasyon bünyesinde ve federasyonla yakın iş birliği içinde çalışıyoruz.

E.İ.: Bugün üzerinde çokça konuştuğumuz iki önemli kavramdan söz ettiniz: iklim adaleti ve sistem değişikliği. Bizi evlerinden dinleyenler için bu kavramların sizin açınızdan ne anlama geldiğini açıklayabilir misiniz?

L.M.: Evet, biz iklim adaletinden ve sistem değişikliğinden söz ediyoruz çünkü özellikle COP gibi ortamlarda, iklim eylemi talep ederken neyi kastettiğimizi çok açık bir şekilde ortaya koymanın son derece önemli olduğunu düşünüyorum.

Örneğin, enerji konusunu ele alalım. Evet, fosil yakıtların kullanımına son verilmesini talep ediyoruz. Ancak adil geçişten söz ettiğimizde, yalnızca bir enerji kaynağından diğerine geçilmesini kastetmiyoruz. Yalnızca fosil yakıtlardan yenilenebilir enerjiye geçişten söz etmiyoruz. Bu geçişin bizi sistem değişikliğine, insanları baskı altında tutan sistemlerin ortadan kaldırılmasına yaklaştıracak şekilde gerçekleştirilmesinden söz ediyoruz.

Yani kapitalizmden, ırkçılıktan, ataerkil düzenden ve insanları iklim krizinin en ön saflarında bırakıp en ağır etkilerine maruz kalmalarına neden olan bütün bu sistemlerden söz ediyoruz. Attığımız adımların bu sistemleri ortadan kaldırmaya ve sistem değişikliği vizyonumuz olarak tanımladığımız hedefe ulaşmaya hizmet etmesi gerekiyor. Bu da insanların ihtiyaçlarını gerçekten merkeze alan sistemler kurmak anlamına geliyor.

İşte bu nedenle, yine enerji örneğine dönecek olursak, feminist ve adil bir enerji dönüşümü talep ediyoruz. Bu, yalnızca fosil yakıtlardan yenilenebilir enerji kaynaklarına geçmek anlamına gelmiyor. Aynı zamanda bakım ekonomilerini hayata geçirmek, bakım emeğini tanımak ve herkes için insana yakışır, onurlu işler sağlamak anlamına geliyor.

Ayrıca, yalnızca Küresel Kuzey'deki lüks tüketimi karşılamak amacıyla yenilenebilir enerji teknolojilerinde kullanılan kritik minerallerin çıkarılması sonucunda yeni feda bölgeleri yaratılmaması anlamına da geliyor.

Dolayısıyla bütün bu kavramlar, bizi yalnızca iklim eylemine, yalnızca emisyonların azaltılmasına değil, bütün bunların iklim adaletine ulaşmamızı sağlayacak şekilde gerçekleştirilmesine yöneltiyor.

E.İ.: Aslında daha ben ikinci sorumu soramadan siz o konuya değindiniz. Feminist bir geçiş nasıl olmalı? Bakım ekonomilerinden biraz söz ettiniz. Peki, iklim krizi ile ataerkil düzen nasıl kesişiyor? İklim krizi kadınları nasıl farklı şekillerde etkiliyor?

L.M.: Sanırım bunun iki boyutu var. Birincisi, iklim krizinin kadınları nasıl etkilediği, yani iklim krizinin etkileri, iklim adaletsizliği ve ataerkil düzen arasındaki kesişimler. Bunu çok somut şekillerde görebiliyoruz.

Örneğin kadınlar, bakım emeğinin daha büyük bir bölümünü üstlendikleri için iklim krizinden daha fazla etkileniyorlar. Hanelerin su ihtiyacını karşılamak için su taşımak zorunda olmalarını düşünelim. Su kaynakları giderek kıtlaştıkça, her gün su toplamak için gidilen bu yolculuk çok daha zor hale geliyor. Bu, iklim krizinin son derece gerçek ve somut bir etkisi.

Aynı zamanda iklim felaketlerinden ilk ve en ağır biçimde etkilenenler de kadınlar oluyor. İklim felaketleri sırasında kadınların ve kuir bireylerin barınma olanaklarına, desteğe ve bakıma erişmesi daha zor oluyor. Dolayısıyla bütün bu etkiler, ataerkil düzen ile iklim karşısındaki kırılganlığın kesiştiği noktalarda ortaya çıkıyor.

Ancak feminist ve adil bir enerji dönüşümü talebinin, bu etkileri ele almanın ötesine geçtiğini düşünüyorum. Feminist yaklaşımın, sistem değişikliğini gerçekleştirebilecek bir adil geçiş vizyonu için neden gerekli olduğuyla da ilgili.

Yani tekrar söylemek gerekirse, bakım emeğinin yarattığı yükü ele almayan bir geçiş adil olamaz. Herkes için sendikal güvencelere sahip, insana yakışır ve onurlu işler sağlamayan bir geçiş adil olamaz. İnsanların ihtiyaçlarını, enerji ihtiyaçlarını karşılamayan ve bakım ekonomilerini hayata geçirmeyen bir geçiş de adil bir geçiş değildir.

Aynı şekilde, Küresel Kuzey'in tüketimini karşılamak için kritik minerallerin çıkarılacağı yeni feda bölgeleri yaratarak madenciliğe dayalı sömürü düzenini yeniden üreten, sonuçta bu sömürgecilik sistemlerini devam ettiren bir geçiş de adil değildir.

Dolayısıyla feminizm, bu adil enerji dönüşümünün hayata geçirilmesinde bize yol gösteren bir ışık olabilir.

E.İ.: Çok teşekkür ederim. Yenilenebilir enerjiye geçişi desteklemek amacıyla yürütüldüğü söylenen, kritik minerallerin çıkarılmasına dayalı sömürüden söz ediyorsunuz. Ancak bu anlatı bana biraz efsane gibi geliyor. İklim sömürgeciliğinin ya da karbonsuzlaşma adına yürütülen madenciliğe dayalı sömürünün ne anlama geldiğini, bunun etrafında oluşturulan anlatıları ve bizim bunlara nasıl karşı çıktığımızı biraz daha açabilir misiniz?

L.M.: Evet, bence iklim eylemi ile iklim adaleti arasındaki ayrımın önem kazandığı nokta tam da burası. Özellikle de bizim sahte iklim çözümleri olarak adlandırdığımız yaklaşım burada devreye giriyor.

İklim adaletinden söz ettiğimizde, çözümlerin neler olması gerektiği konusunda çok netiz. Az önce feminist ve adil enerji dönüşümü örneğini konuştuk. Ancak büyük kirleticilerin ya da Küresel Kuzey hükümetlerinin kendi iklim eylemi ve iklim çözümleri anlayışlarından söz ettiklerini gördüğümüzde, karşımıza karbon piyasaları ve karbon denkleştirme mekanizmaları çıkıyor. Ya da yapay zekânın, veri merkezlerinin ve bütün bu tür faaliyetlerin enerji ihtiyacını karşılamak için büyük ölçekli yenilenebilir enerji projeleri görüyoruz. Hiçbir iklim finansmanıyla desteklenmeyen, 2035 yılına kadar yüzde 35'lik bir elektrifikasyon hedefi görüyoruz.

Bütün bunlar, Küresel Kuzey ve büyük kirleticiler tarafından öne sürülen sözde çözümler. Bu çözümler bir bakıma yeni sömürgeciliğe dayanıyor çünkü Küresel Güney'deki aynı sömürü, kaynak çıkarma ve kaynakları yağmalama sistemlerini yeniden üretiyorlar.

Örneğin, karbon piyasalarını ele alalım. Öncelikle, kirletmeye ve sera gazı salmaya devam edebileceğimiz, ardından bir projeye birkaç milyon yatırarak bu emisyonların bedelini ödeyip sorumluluktan kurtulabileceğimiz düşüncesi başlı başına son derece saçma. Ancak bunun ötesinde, söz konusu projenin ne olduğuna da bakmamız gerekiyor. Bu proje, örneğin Küresel Güney'in herhangi bir yerinde tek tip ürün yetiştirilen bir plantasyon olabilir.

Bu projelerin nasıl uygulandığına baktığınızda, karbon denkleştirme projelerinin büyük çoğunluğunun genellikle Küresel Güney'de toprak gasplarıyla, Yerli halkların haklarının ve insan haklarının ihlal edilmesiyle, yerel toplulukların kendi topraklarından uzaklaştırılmasıyla ve bu topraklara girişlerinin engellenmesiyle birlikte yürütüldüğünü görüyorsunuz.

Dolayısıyla bütün bu projeler, Küresel Güney'i, Küresel Kuzey'in kalkınmasını sürdürmesi için kaynakları çıkarılabilecek ve yağmalanabilecek sonsuz bir kaynak deposu olarak gören yeni sömürgecilik sistemini devam ettiriyor.

E.İ.: Teşekkür ederim. Bu sahte çözümlerin, özellikle de üst düzey çok taraflı görüşmelerde bu kadar geniş yer kapladığını bilmek oldukça endişe verici. Buna karşılık, dünyanın dört bir yanından sivil toplum temsilcilerini bir araya getiren Friends of the Earth International gibi federasyonlar, Demand Climate Justice gibi koalisyonlar ve CAN gibi ağlar var. Peki, bu tür alternatif küreselleşmeci ya da ulusötesi hareketlerin inşa edilmesi, burada duyduğumuz pek çok sahte çözüme karşı bir anlamda panzehir olabilir mi?

L.M.: Bence hareketlerin bir araya gelmesi ve ortak mücadele yürütmesi, iklim adaletine ulaşmanın ve gücümüzü yeniden kazanmanın kesinlikle temel unsurlarından biri. Çünkü karşı karşıya olduğumuz çoklu krizler, farklı hareketlerin bir araya gelmesini gerektiriyor.

İklim adaleti hareketlerinin, feminist hareketlerin ve gıda egemenliği hareketlerinin bir araya gelerek sistemlerimizin dönüşümünü talep etmesi gerekiyor. Üstelik yalnızca farklı mücadele alanları arasında değil, sınırların ötesinde de bir araya gelmeliyiz. Çünkü topluluklarımızın yaşadığı, karşı karşıya kaldığı ve direndiği etkiler küresel ölçekte yaşanıyor. Bu etkiler hem birbiriyle kesişiyor hem de küresel nitelik taşıyor.

Dolayısıyla çözümler de hareketlerimizin bir araya gelme ve ortak, kolektif bir siyasi gündem oluşturma kapasitesine dayanıyor. Bu gündem, ulusötesi şirketlerin ve Küresel Kuzey hükümetlerinin gücüne gerçekten meydan okuyabilecek, bu gücü ortadan kaldırarak yeniden halkların eline verebilecek bir gündem olmalı.

Çünkü sonuçta çözümler halkların elinde.

E.İ.: Çok teşekkür ederim. Bütün bunlar yaşanırken aynı zamanda otoriterliğin yükselişine, yeni bir silahlanma yarışına, giderek yaygınlaşan savaşlara ve çok büyük insan hakları ihlallerine tanık oluyoruz. Askerî sanayinin iklim üzerinde üç yönlü bir etkisi var: Hem neden olduğu emisyonlar hem de yeryüzüne verdiği tahribat yoluyla, aynı zamanda başka alanlara yatırılabilecek kaynakların askerî harcamalara ayrılması nedeniyle. Militarizmin maliyetini ve dünyamızı nasıl etkilediğini biraz daha ayrıntılı anlatabilir misiniz?

L.M.: Evet, bence Friends of the Earth International olarak bizim için olayları daha geniş bir perspektiften değerlendirmek çok önemli. Örgütlenmemizde ve vizyonumuzda çok güçlü bir şekilde benimsediğimiz bir değer var: enternasyonalist dayanışma, bir araya gelmek ve birbirimizle dayanışma içinde olmak.

Elbette bu, bizim için Filistin özgürleşmeden iklim adaletinin sağlanamayacağı ve emperyalist güçler kâr uğruna savaş yürütmeye devam ettiği sürece iklim adaletinin mümkün olamayacağı anlamına da geliyor.

Dolayısıyla COP, bütün bunlar arasındaki bağlantıları kurmanın ve meseleleri daha geniş bir perspektiften değerlendirmenin son derece önemli olduğu bir alan. Çünkü biliyorsunuz, bu COP'un müzakere salonlarında ilerleme kaydetmenin ve iklim adaletine doğru yol almanın tek yolunun, Küresel Kuzey hükümetlerinin tarihsel emisyonlarının sorumluluğunu üstlenmesi ve ödemekle yükümlü oldukları iklim borcunun sorumluluğunu kabul etmesi olduğunu söylüyoruz.

Bu bir hayır işi değil. Küresel Güney'e iklim borçları var ve iklim finansmanı sağlamakla yükümlüler.

Küresel Kuzey hükümetlerinin bu COP'lara gelip sürekli olarak daha iddialı hedeflere ihtiyacımız olduğunu söylediklerini duyuyoruz. Ancak iklim finansmanının sağlanması konusunda her türlü ilerlemeyi sürekli, ısrarla ve sistematik biçimde engelledikleri sürece bu hedeflere ulaşılması mümkün değil.

Artık 30 yıldır bu zengin hükümetlerin, "Ama iklim finansmanı sağlayamayız, paramız yok" dediklerini duyuyoruz. Bu söylem son birkaç yılda giderek daha da güçlendi. Üstelik bu hükümetler aynı söylemi hem burada hem de kendi ülkelerinde kullanıyorlar. Kendi halklarına da "Paramız yok. Kamu hizmetleriniz için paramız yok. Herkesin insan onuruna yakışır bir yaşam sürmesini, eğitime, sağlığa, gıdaya ve enerjiye erişmesini sağlayacak paramız yok" diyorlar.

Ancak bu göz boyayan söylemlerin biraz ötesine baktığınızda, küresel askerî harcamaların artık yılda 2,9 trilyon dolara ulaştığını görüyorsunuz. Bu devasa bir miktar. Yalnızca bu para bile daha iddialı iklim hedeflerine ulaşmak, iklim değişikliğine uyum sağlamak, kayıp ve zararları karşılamak, emisyonları azaltmak ve adil geçişi gerçekleştirmek için ihtiyaç duyulan iklim finansmanının çok büyük bir bölümünü karşılayabilir.

O para var. Burada Küresel Kuzey hükümetlerinin yaptığı siyasi bir tercih söz konusu. Bu trilyonları askerî harcamalara ayırmayı, savaşlar yürütmek için kullanmayı, Filistin'deki bir soykırıma ortak olmayı tercih ediyorlar. Ardından buradaki uluslararası arenaya geri dönüp "İklim borcumuzu ödeyecek paramız yok" diyorlar. Kendi ülkelerine döndüklerinde ise "Kamu hizmetleri için paramız yok" diyorlar.

Dolayısıyla bence burada çok ama çok net olmamız gerekiyor: Para var. Mesele çözümlerin ne olduğu değil. Mesele bu parayı nasıl bulacağımız da değil. Mesele siyasi irade ve Küresel Kuzey hükümetlerinin bu yönde bir karar vermesi.

E.İ.: Türkiye'de bizi dinleyen Apaçık Radyo dinleyicilerine eklemek istediğiniz başka bir şey var mı?

L.M.: Sanırım az önce militarizm meselesine değindik ve ikimiz de Filistin'de birkaç yıldır kesintisiz bir şekilde devam eden bir soykırıma tanık olduğumuz gerçeğini dile getirdik.

Bence burada oldukça ilginç bir durum var. Bu tür ortamlarda bize sık sık şu soru soruluyor: “Filistin meselesini neden buraya taşıyorsunuz? Bunun iklimle, hatta iklim adaletiyle ne ilgisi var?” Bence burada bu meseleler arasındaki bağlantıları kurmanın ve insanların iklim adaletinin Filistin'in özgürleşmesine ne kadar derinden bağlı olduğunu, hatta buna ne kadar bağımlı olduğunu anlamalarını sağlamanın önemli olduğunu görmek oldukça ilginç.

Az önce askerî harcamaların maliyetinden söz ettik ama aslında bu meseleler birbirine pek çok farklı açıdan bağlı. Öncelikle bu bir adalet meselesi, değil mi? Kimlerin hayatlarının gözden çıkarılabilir olarak görüldüğü meselesi. Ancak aynı zamanda sorumluların kim olduğu açısından da bir bağlantı var.

Örneğin, büyük şirketlere, ulusötesi şirketlere baktığımızda, onlarca yıldır kendilerinin yarattığı iklim krizini körükleyen ve bundan kâr sağlayan şirketlerin, aynı zamanda bu soykırımı da körükleyen şirketler olduğunu görüyoruz.

Friends of the Earth International olarak kısa süre önce, yalnızca bir örnek vermek gerekirse, Chevron'un bu soykırımla olan bağlantılarını ortaya koyan bir bilgilendirme raporu yayımladık.

Chevron, iklim değişikliğini ve bunun topluluklarımız üzerinde yaratacağı yıkıcı etkileri onlarca yıldır bilen ancak bunları görmezden gelmeyi tercih eden bir şirket olmanın ötesinde, Ekvador'da da büyük bir yıkıma neden olmuş bir şirket. Amazon'daki ekosistemlerin tamamını yerle bir etmiş, kendisine karşı durmaya cesaret ettiği için Ekvador hükümetine dava açmış, Ekvador'daki yerel toplulukları sindirmeye ve tehdit etmeye çalışmış bir şirket.

Aynı zamanda İsrail'in en büyük fosil yakıt tedarikçisi. Dolayısıyla yalnızca Filistin'deki bu soykırımı körüklemekle kalmıyor, aynı zamanda bundan kâr da elde ediyor.

Bu nedenle Filistin'deki soykırımın yarattığı adaletsizlik ile iklim krizinin etkilerinden kaynaklanan adaletsizlik arasında çok sayıda bağlantı olduğunu açıkça görmemiz gerekiyor. Ve biliyorsunuz, bu bağlantıların anahtarını sorumluların kim olduğuna baktığımızda da görebiliyoruz.

Eğer şirketlerin gücünü ortadan kaldırabilirsek, bu etkilerden sorumlu olan güçleri ortadan kaldırabilirsek, hem iklim krizinin en ön saflarında yer alan topluluklar hem de Filistin halkı için sistem değişikliğini ve adaleti sağlayabiliriz.

Eren İleri: Ve son bir soru: İklim adaleti ve sistem değişikliğinin dışında başka hangi talepleriniz var?

L.M.: Ah, çok sayıda talebimiz var. Sanırım bu COP bağlamında öncelikli taleplerimizden söz edebilirim.

Bunlardan ilki, iklim finansmanının sağlanması. Bundan zaten oldukça fazla söz ettik. Bu, emisyon azaltımı, iklim değişikliğine uyum, kayıp ve zararlar ve adil geçiş gibi bütün alanları kapsayan bir mesele. Küresel Kuzey'in iklim borcunu ödemesi gerekiyor.

İklim finansmanından söz ettiğimizde, kamu kaynaklarından sağlanan finansmanı kastediyoruz. Kredi istemiyoruz. Karbon piyasaları istemiyoruz. Karbon piyasalarını bize iklim finansmanı olarak sunmaya çalışmayın. Dolayısıyla taleplerimizden biri, iklim finansmanının ülkelerin adil paylarına uygun biçimde sağlanması.

Ayrıca nükleer enerji, hidrojen ve karbondioksit giderimi gibi sahte çözümlere hiçbir şekilde alan açılmamasını talep ediyoruz. Karbondioksit giderimi de COP'ta giderek daha fazla gündeme getirildiğini gördüğümüz konulardan biri. Emisyon azaltımının yerini hiçbir şey tutamaz. Karbondioksit giderim teknolojileri henüz mevcut değil. Etkinlikleri kanıtlanmış değil, maliyetliler ve topluluklarımızı riske atıyorlar. Dolayısıyla sahte çözümler istemiyoruz.

Filistinliler için adalet sağlanmasını, emperyalizmin ve dünyanın dört bir yanında savaş yürüten güçlerin ortadan kaldırılmasını da talep ediyoruz.

Bunun yanında, adil enerji dönüşümü konusunda da taleplerimiz var. Özellikle şirketlerin gücü tarafından bize sunulan enerji dönüşümünün taşıdığı tehlikelerle ilgili. Sanırım burada, COP kapsamında özellikle önemli olan konu, elektrifikasyona ilişkin taleplerin nasıl tanımlandığı.

Elektrifikasyonun, gerekli finansman sağlanmadan Küresel Güney'e dayatılan bir başka hedefe dönüşmesine izin vermek istemiyoruz. Bunun nükleer enerjiye ya da fosil yakıtlara kapı açmasına izin vermek istemiyoruz. Elektrifikasyonun, insanların enerjiye erişim hakkını karşılamak yerine lüks tüketimi, elektrikli araçları ve yapay zekâ veri merkezlerini haklı göstermek için kullanılmasına izin vermek istemiyoruz.

Dolayısıyla iklim adaleti talep ediyoruz. Atılan adımların şirketlerin kârlarına değil, insanların ihtiyaçlarının karşılanmasına hizmet etmesini talep ediyoruz.

E.İ.: İddialı talepler, ancak hiçbiri gerekli ve yeterli olanın ötesinde değil. Apaçık Radyo'ya konuk olduğunuz için çok teşekkür ederim. İyi bir COP geçirmenizi diliyorum. Türkiye'ye geldiğiniz için teşekkürler.

L.M.: Çok teşekkür ederim.

_{Lise Masson kimdir?: Lise Masson, Friends of the Earth International (Uluslararası Yeryüzü Dostları) bünyesinde İklim Adaleti ve Enerji Uluslararası Program Koordinatörü olarak görev yapan çevre aktivisti ve araştırmacıdır. Karbon piyasaları ve sahte iklim çözümlerine karşı mücadele, feminist ve adil enerji dönüşümü ile iklim adaleti ve Filistin’in özgürleşmesi arasındaki bağlantılar üzerine çalışmalar yürütmektedir. Örgütün 2023 yılında yayımladığı Opposing Carbon Markets (Karbon Piyasalarına Karşı Çıkmak) başlıklı raporun yazarıdır.}

• Fotoğraflar: Friends of the Earth International