Diktatörlere Gülme Sanatı | Jens Galschiøt ile Sanat, İktidar ve İklim Adaleti

13 Kasım 2026

İklim krizine karşı sanat neyi değiştirebilir? Bir heykel, siyasi iktidarları sorgulatabilir, eşitsizlikleri görünür kılabilir ve milyonlarca insana ulaşabilir mi? İlksen Mavituna, Danimarkalı sanatçı ve heykeltıraş Jens Galschiøt ile Antalya'da, COP31 alanının hemen önünde bir araya geliyor.

İlksen Mavituna: Merhaba.

Jens Galschiøt: Merhabalar. Ben İlksen. Buralara kadar geldiğiniz ve bizimle olduğunuz için teşekkür ederiz.

J. G: Evet, yolda arabamız bozuldu. Bir hayli sorun yaşadık.

İ. M: Dört günlük bir yolculuk yaptınız.

J. G: Evet, yanımızda bir sürü ekipman da var. Gelmeye biraz çekiniyorduk. Binanın önündeydik. Normalde de binanın önünde duruyoruz.

İ. M: Evet.

J. G: Birileri alıp götürebilir diye düşündük ama olsun.

İ. M: Organize etmesi biraz telaşlı olmuştur herhalde?

J. G: Evet ama kimse bizi durdurmadı. Biz de izin istemedik. Öylece kaldık.

İ. M: Harika. Burada olmanız ve bize vakit zaman ayırabilmeniz bizim için büyük şans. Yanınızda üç eseriniz var, değil mi? Ve sanırım bu en meşhur olanı, Turuncu Veba.

J. G: Öyle diyebilirim.

İ. M: Bildiğim kadarıyla Halkların İklim Zirvesi'nde de yer alacaksınız. Eserlerinizden daha ayrıntılı söz edeceğiz ama öncelikle sanatı bir müdahale biçimi olarak ele alalım, dekorasyon olarak değil. Heykellerinizi yıllardır iklim zirvelerine götürüyorsunuz.

J. G: Evet, dünyanın dört bir yanında pek çok zirveye katıldık. Brezilya'da, Paris'te... Genellikle zirvelere davet ediliyoruz ve oralarda pek çok şey yapıyoruz.

İ. M: Davet mi alıyorsunuz?

J. G: Evet, çünkü bu tür toplantılar etrafında gerçekten harika insanlar bir araya geliyor. Bir şeyler yapmak isteyen, bunun için çaba gösteren pek çok kişi var. Ama hiçbir şey yapmak istemeyen bir sürü hödük de var. Öte yandan, bizden gelip eserlerimizi sergilememizi isteyen çok sayıda insan da var. Bu yüzden genellikle davet ediliyoruz. Buraya değil belki ama başka pek çok yere.

İ. M: Ama buraya kendi kendinizi davet etmişsiniz.

J. G: Evet. Tabii, onlara da sorduk. Bizler delege olarak buradayız. Ama şu ana kadar bir sorun yaşamadık. Sanırım her şey yolunda.

İ. M: Sanatın gücü üzerine konuşmak istiyorum. Büyük konuşmaların, konferansların yapıldığı böyle bir ortamda bir heykel neyi değiştirebilir? Böylesi siyasi bir alanda nasıl bir etki yaratabilir?

J. G: Bu aslında ilginç bir konu. Sanatçılar pek çok şey anlatır; hatta kelimelerden binlerce kat fazlasını ifade ederler. Sanat, bir insandan diğerine kelimeler olmadan aktarılan bir tür duygu. Bu eser de dünyayı yansıtan bir imge ama benim gözümden. Ben dünyayı böyle hissediyorum. Bazen kendimi aşağıda, Trump'ı ise tepemde hissediyorum. Ama gerçek dünyada en üstte olan benim; üçüncü dünya ülkeleri ise en altta. Çünkü üçüncü dünya dediğimiz ülkelerin çoğu yoksul, bense zengin bir ülkeden geliyorum. Sanatta pek çok katman vardır. Bir eseri çok farklı şekillerde yorumlayabilirsiniz. Bence sanatın en güçlü yanı da bu. Bu eser iklim değişikliği karşısında ne yapmamız gerektiğine dair bir çözüm sunmuyor. Oysa pek çok çözüm var ama bunlardan yalnızca birkaçını biliyorum. Ben burada kendi düşüncelerimi ve aynı zamanda bu durumla ilgili kendi endişelerimi yansıtan bir ayna yaratıyorum. Aslında mesele biraz da bu. Sanatın en güzel yanı bu mücadeleyi ortaya koyabilmesi. Bu heykelle karşılaştığınızda görüntüsü sonsuza dek zihninize kazınıyor, çünkü çok tuhaf. Özellikle de üzerindeki şu sözler: “Sana yardım etmek için her şeyi yaparım, yeter ki sırtımdan inme.” Bunu pek çok farklı bağlamda kullanabilirsiniz; hatta kendi radyo kanalınızla ilişkinizde bile. İşte sanatın gücü bu.

İ. M: Evet. Bence COP'lar da bunun için çok iyi bir fırsat. Çünkü farklı ülkelerden insanlar aynı mekânda bir araya geliyor. Elbette sözlerin ağırlığı da değişiyor, farklılık gösterebiliyor. Örneğin ABD'den bir delege konuşma yaptığında, söyledikleri doğal olarak daha güçlü bir etki yaratıyor. Ama bence burası, dünyanın farklı kesimleri ve toplulukları arasında eşitliği tekrar talep etmek için doğru bir ortam. Belki siz de bu yüzden sürekli dünya için eşitlik talebinde bulunuyorsunuz.

J. G: Bence dünyadaki herkes, tek bir kişi ya da benimki gibi küçük bir atölye bile tartışmalara katkıda bulunarak pek çok şey yapabilir. Çevreyle ilgili tartışmalar bazen o kadar büyük ve karmaşık bir hâl alıyor ki insanlar “benim yapabileceğim hiçbir şey yok,” diye düşünüyorlar. Oysa yapabileceğimiz çok şey var. Örneğin Avrupa'dan birkaç milyon insan kalkıp Antalya'ya gelmeye karar verse, bu çok büyük bir etki yaratabilir. Yani insanlar ilgi göstererek ve bu tür tartışmalara katılarak pek çok şey yapabilirler. Sanatçı olmaları da gerekmiyor. Bence bu çok komik bir heykel. Evet, karşımızda çok ciddi meseleler var ve bunları ele almak elbette önemli. Ama biz insanları güldürmeyi tercih ediyoruz. Bir diktatöre güldüğünüzde onun gücünü elinden alırsınız. Biz de tam olarak bunu yapıyoruz.

İ. M: Peki siz ne düşünüyorsunuz? Bunun komik bir eser olduğu konusunda sizinle hemfikirim. Bir tür hiciv de diyebiliriz belki. Ama bu da buradaki gösterinin bir parçası hâline gelmiyor mu? Yani kendini ilk gösterdiği anda etkisini yitirme riski yok mu?

J. G: Hayır, aslında bu gerçekten çok ilginç. Bu eseri Avrupa'da, Strazburg'daki Parlamento binasına da yerleştirdik. Bizi Strazburg Parlamentosu'na davet ettiler. Eserimiz dünyanın dört bir yanına yayıldı. Sanırım yalnızca bu heykelle ilgili CNN'de 80 milyon bağlantı paylaşıldı. Üstelik insanlar onu çok farklı bağlamlarda kullanıyorlar. İran'daki teröristler bile onu bir tür Lego parçası gibi kullanarak bir duvar oluşturdu ve ABD'ye gönderdiler. Evet, bu pek hoş bir kullanım değildi ama herkes bu sembolü sahiplendi. Böylece Trump'ın ne kadar gülünç olduğunu gösteren küresel bir sembol yarattık ve şimdi herkes ona gülüyor. Üstelik seçim dönemindeki tartışmaların da bir parçası hâline geldi. Amerika'nın dört bir yanındaki pek çok televizyon kanalı bu eseri göstermemize, yayınlarda kullanmamıza izin verdi. Böylece Amerikalılar da “Dünya bizimle dalga geçiyorlar,” diyebildiler ki bu da Trump'ın düşüşünün bir parçası.

İ. M: Evet.

J. G: İnsanlar onunla dalga geçmeye başladı ve belki de bu durumdan utanıyorlar. “Bizim kafayı yemiş bir başkanımız var ve herkes onunla dalga geçiyor,” diye düşünüyorlar. Bu bakımdan, bence böyle bir eserin bu gibi alanlarda yer alması ve basında görünür olması, Trump’ın bu imajını oluşturmaya gerçekten katkı sağladı. Bir başka mesele de şu ki, bu gibi konferansların haberini yapmak gerçekten çok sıkıcı. Çünkü oraya gidip oy kullanan ve sonra çıkıp giden delegelerden ibaret bir süreçten söz ediyoruz. Görsel açıdan haber değeri taşıyan pek bir şey yok. Ama içeride neler yaşandığını gösteren bir fotoğraf, bir görüntü ortaya koyabilirseniz basının ve kamuoyunun ilgisini çekebilirsiniz. İnsanların gazetede ya da televizyonda rastladıklarında dikkatini çekecek somut bir görüntüyle yansıtabilirsiniz. Ve bu tür işler yaptığınızda siz de bir şekilde basının parçası hâline geliyorsunuz.

İ. M: Evet, haklısınız. Ayna ve aynalama kavramlarından söz ettiniz. Sanırım temel mesele de bu, değil mi? Eserinizin ne anlattığını ve çağdaş toplumun içinde bulunduğu kırılmayı net bir şekilde ifade ediyor.

J. G: Bence sanatla ilgili her tartışmada öncelikle şunu kabul etmeliyiz: Sanat, iki insan arasında entelektüel değil, duygusal bir bağ kurar. Sanatın özü de budur. Ben dünyayı nasıl gördüğüme dair kendi bakış açımı ortaya koymaya çalışıyorum. Siz eseri gördüğünüzde hem benim bakış açımı algılıyor, hem de kendi yorumunuzu kattıktan sonra onu yeniden şekillendiriyorsunuz. Bence sanatın en büyük gücü, ve onu diğer iletişim biçimlerinden ayıran şey de bu.

İ. M: Kesinlikle. Peki duygularla eylem arasındaki uçurum hakkında ne düşünüyorsunuz? Bir sanat eseri, örneğin sizin eserleriniz gibi bir çalışma, insanları eyleme geçmeye nasıl teşvik edebilir? Çünkü şu anda asıl mesele eylem. Ama ne yazık ki ortada eylem yok.

J. G: Evet, bu zor bir mesele. “Şunu şunu yaparsanız dünyayı değiştirebilirsiniz” demek mümkün değil. Eğer dünyayı değiştirebileceğime inansaydım, bunu başaramadığım için gerçekten çok büyük bir hayal kırıklığı yaşardım. Ama dünyanın küçük bir parçasını değiştirebilirim. Benim suya attığım taş da bu. Ve suyun yüzeyinde küçük halkalar oluşturabilir. Eğer herkes bunu yaparsa dünyanın hızla değişeceğine inanıyorum. Sanatın sesini duyurma, sözünü söyleme ve dünyanın dört bir yanında, basında yer bulma gücü var. Hong Kong'da da bulundum. Orada Utanç Sütunu adını verdiğim büyük bir heykelim var. Bu eser, Asya ve Çin üzerine yürütülen tartışmaların odağına yerleşti. Şimdi Çin, benden nefret ediyor ve bu yüzden pek çok sorun yaşıyoruz. Ama heykel orada büyük bir tartışmanın fitilini ateşledi. Yani bazen tek bir heykelle gerçekten büyük bir değişim yaratabilirsiniz. Hong Kong'da bunu başardım. Bu eserde ise amacımız farklı. Dünyanın dört bir yanında insanları güldürdük. Ve bence bu da en az diğerleri kadar önemli.

İ. M: Evet, biraz da Kirletme Özgürlüğü adlı eserinizden söz edelim. Halkların İklim Zirvesi'nde sergileyeceğiniz çalışma bu, değil mi?

J. G: Evet, bu ABD'deki Özgürlük Heykeli'nden esinlenerek yaptığımız, sekiz metre yüksekliğinde devasa bir heykel. Adı Kirletme Özgürlüğü. Heykelin meşalesinde normalde bir alev bulunur. Biz alev yerine yukarı doğru yükselen yoğun bir duman yaptık. Heykelin elindeki kitabın üzerine de “Kirletme Özgürlüğü” yazdık. Benim için bu eser, Batı dünyasının içinde bulunduğu durumu tartışmaya açıyor. Batı’da bizler her şeyi yapma özgürlüğüne sahibiz. Örneğin ben araba almakta, işsiz kalmakta ya da işe girmekte özgürüm. Danimarka'da yaşadığım için zaman zaman devletten maddi destek de alabiliyorum. Dilediğimizi söylemekte özgürüz. Dilediğimiz her şeyi tüketmek, her istediğimizi satın almak istiyoruz ama dünyayı korumak istemiyoruz. Sorun tam olarak bu.

İ. M: Evet.

J. G: Çünkü bizim özgürlüğümüz, başkalarının özgürlüğünün kısıtlanması anlamına geliyor. Biz atmosfere karbon salarken Afrika'da insanlar çölleşmeyle ve benzeri sorunlarla mücadele etmek zorunda kalıyorlar.

İ. M: Evet. Bu eser üzerinde yıllar içinde pek çok farklı versiyon da çalıştınız, değil mi?

J. G: Sanırım bu heykeli yapmaya başlayalı 30 yıl oldu. Dünyanın dört bir yanında sergilendi, hatta Güney Afrika'da bile. Uzun yıllar önce Güney Afrika'daki COP4'e de götürmüştük. Brezilya'nın Rio kentinde daha küçük bir versiyonunu sergiledik. Bu heykeli dünyanın pek çok farklı yerine taşıdık. Paris'te ve Bonn'da da sergiledik. Yani bu “Özgürlük Heykeli”, meşalesinden dumanlar yükselerek ve üzerinde “Kirletme Özgürlüğü” yazısıyla pek çok yerde karşımıza çıktı. Bu da aslında esprili bir heykel, çünkü bir tür çöküşü anlatıyor. “Kirletme özgürlüğümüzü istiyoruz. Kimsenin ne düşündüğü umurumuzda değil.” Aslında bir bakıma Trump'ın söylemine benzeyen bir yaklaşım bu.

İ. M: Evet, ama kimin özgürlüğü?

J. G: Evet, kimin özgürlüğü? Bence bu, aynı zamanda bu zirvenin de en temel tartışma konularından biri. Kimin özgürlüğünden söz ediyoruz? Suudi Arabistan, “Petrolümüzü satma özgürlüğüne sahip olmak istiyoruz,” diyor. Biz de petrolü yakma, atmosfere karbon salma ve büyük arabalarla dolaşma özgürlüğü istediğimizi söylüyoruz. Bu tamamen akıl dışı bir tartışma ama bu tür zirvelerin temel meselesi de tam olarak bu.

İ. M: Kesinlikle. Özgürlük kavramı üzerine konuşmak ve bu konudaki tavrımızı ortaya koymak için bu önemli bir fırsat.

J. G: Evet, öyle.

İ. M: Zaten eşitlik olmadan özgürlükten söz etmek mümkün bile değil.

J. G: Hayır, ve bu bence çok önemli bir mesele. Batı dünyasının da bunu konuşması gerekiyor. Ben Danimarkalıyım. Dünyanın en zengin ülkelerinden biriyiz ama bence artık kendimize şu soruyu sormalıyız: Biz ne yapıyoruz? Bir yandan çevre kirliliğini azaltmaya çalışıyoruz, bu konuda olumlu adımlar atıyoruz. Ama diğer yandan Afrikalıların tükettiğinin on katını, hatta belki yüz katını tüketiyoruz. Bazen bu oran daha da yüksek olabiliyor. Yani aslında biz de suç ortağıyız ama kabullenmek istemiyoruz.

İ. M: Evet.

J. G: Ve bu işi yapma sebeplerimden biri de bu.

İ. M: Sorumluluk.

J. G: Evet, sanırım öyle.

İ. M: Pekala. Çok teşekkürler.

COP31 Dosyası

Diktatörlere Gülme Sanatı | Jens Galschiøt ile Sanat, İktidar ve İklim Adaleti

Benzer İçerikler

Işık, Enerji ve Adalet: Sanatın Dönüştürücü Etkisi

Neden Herkes Bu Kadar Kaba? | Renata Salecl ile Söyleşi

“İklim krizi bir insanlık krizi”

“İklim için, yaşanabilir bir gezegen için verdiğimiz mücadelelerin hepsi birbiriyle çok yakından ilişkili"