Bir tirhandilin dümen suyunda
Halikarnas Balıkçısı'ndan COP31'e: Rüzgârın, denizin ve deniz insanlarının hikâyesi
Halikarnas Balıkçısı'nın yılların ötesinden gelen sesiyle başlayan bir radyo yolculuğu, Bodrum'un ahşap teknelerinden Antalya'daki COP31 İklim Zirvesi'ne uzandı. 38. Bodrum Cup'ın şampiyonu Daniel 1 tirhandilinin mürettebatından gazeteci deniz kültürü yazarı, meyhaneci ve denizci Behzat Şahin'le rüzgârı, tirhandi leri, denizcilik kültürünü ve denizlerimizin geleceğini konuştuk.
Bazı sesler vardır, zamanın içinden geçer ama eskimez. Bir kez duyulduğunda, insanı yıllar öncesine, artık yerinde olmayan kıyılara, unutulmuş limanlara götürür.
9 Kasım Pazartesi günü Apaçık Radyo'da yayımlanan Babil'den Sonra programına böyle bir sesle başladık. Halikarnas Balıkçısı, Cevat Şakir Kabaağaçlı, yılların ötesinden Gökova Körfezi'ni anlatıyordu. Deniz derinleştikçe sağa sola kıvrılan koyları, irili ufaklı adaları, uçurumları... Mavi suların ortasında, üzerinde tek bir çam ağacı yükselen küçücük bir adayı, denize bırakılmış çiçek saksısına benzetiyordu.
Balıkçı için deniz, yalnızca üzerinde yol alınan bir coğrafya değildi. Anadolu'nun kıyılarını, balıkçılarını, sünger avcılarını ve denizcilerini edebiyatın içine taşıyan bir yaşam felsefesiydi. Onun öncülük ettiği Mavi Yolculuk, insanın doğayla kurabileceği başka bir ilişkinin de ifadesiydi. Denizi tüketmeden tanımak, kıyılardan geçerken oraya ait hayatlara kulak vermek, doğanın karşısında değil, onun içinde yaşamak...
Bugün o sesin ardından Gökova'ya baktığımızda, Balıkçı'nın hayranlıkla anlattığı maviliklerin üzerindeki gölgeleri de görüyoruz. Yapılaşma, kirlilik, değişen ekosistemler ve iklim krizi, bir zamanların el değmemiş koylarını tehdit ediyor.
Balıkçı'nın mirasını yaşatmak, artık yalnızca kitaplarını okumakla değil, anlattığı denizi korumakla da mümkün.
Bodrum’la özdeşleşmiş iki büyük simge var. Biri, denizi edebiyata, Anadolu’nun kıyılarını bir yaşam felsefesine dönüştüren Halikarnas Balıkçısı. Diğeri, yüzyılların denizcilik bilgisini ahşap gövdesinde taşıyan bir Ege teknesi: Tirhandil. Biri sözcüklerle, diğeri rüzgârla yazılmış iki hikâye…
Bu hafta radyoda bu iki hikâyenin izini sürdük.
Ege'nin efsanevi gayığı tirhandil
Bodrum'un denizcilik kültüründe, Balıkçı'nın sözcükleri kadar köklü bir başka miras daha var: Tirhandil.
Başıyla kıçı birbirine benzeyen, geniş karınlı, yuvarlak gövdeli, denizin hareketine uyum sağlayan ahşap bir Ege teknesi. Yüzyıllar boyunca balıkçıları, süngercileri, yük ve yolcu taşıyan denizcileri Akdeniz'in kıyıları arasında dolaştırmış.
Deniz kültürü yazarı Selva Bayyurt, 20 Haziran 2020'de Yeşil Gazete'de yayımlanan Ege'nin Efsanevi Gayığı Tırhandil başlıklı yazısına üç sözcükle başlıyor: “Denize övgü tırhandil.”
Bayyurt'un yazısında tırhandil, ahşaptan yapılmış bir ulaşım aracından çok daha fazlası. Ustaların kuşaktan kuşağa aktardığı bilgi, Bodrum'un belleği ve insanın denizle kurduğu ilişkinin somut bir ifadesi.
Son süngercilerden Aksona Mehmet'in tırhandili Köroğlu'nun efsanevi atı Kırat'a benzetmesi boşuna değil. Denizciyle teknesi arasındaki bağ, kimi zaman insanla en yakın yol arkadaşı arasındaki bağ kadar güçlü.
2020 yılında Bodrum Lokal’den Melis Birder, Selva Bayyurt, tirhandil ustası Mustafa Özkeskin ve dönemin Tirhandil Cup Başkanı Deniz Mutlu'yu radyoda konuk etmiştim. Mustafa, tirhandilin denizle savaşmadığını, onunla uyum içinde hareket ettiğini anlatmıştı.
Altı yıl sonra Behzat Şahin'le yaptığımız söyleşide, aynı düşünce yeniden karşımıza çıktı.
Behzat Şahin ve arkadaşları, ekim ayında düzenlenen 38. Bodrum Cup'tan önemli bir şampiyonlukla döndü. Yarışa katıldıkları “Daniel 1” tirhandili, 20 metre uzunluğunda, 52 ton ağırlığında bir tekne. Yani başlangıçta pek çok kişinin yarış performansından kuşku duyabileceği büyüklükte bir tekne.
Ancak teknenin sahibi Işık Tözeren'in desteğiyle gerçekleştirilen donanım değişiklikleri, skipper Aytuğ Ürer'in deneyimi ve 15 kişilik mürettebatın ortak emeği, Daniel 1'i genel klasman şampiyonluğuna taşıdı.
Yarışın ilk iki günü rüzgâr kesildiği için etaplar tamamlanamadı. Sonraki günlerde üçüncülük, ikincilik ve son gün gelen birincilikle şampiyonluğa ulaştılar.
Fakat bu hikâyenin beni en çok etkileyen yanı, kazanılan kupalar değildi.
Daniel 1'in mürettebatında 22 yaşındaki gençlerle 82 yaşındaki denizci Mithat Önol aynı yelkenin altında buluşmuştu. Aralarında altmış yıllık bir yaş farkı vardı. Bir yanda gençlerin enerjisi, diğer yanda uzun yılların denizcilik deneyimi... Denizde yaşların, mesleklerin ve farklı hayatların ortak bir emeğe dönüşmesinin güzel bir örneğiydi bu.
Ekip, genel klasman ve çeşitli kategorilerdeki başarılarının yanı sıra, kısa süre önce kaybettikleri dostları Fidel Berber adına verilen özel ödülü de kazandı. Behzat'ın sesinde, bu ödülün şampiyonluktan bile daha büyük bir anlam taşıdığı hissediliyordu.
Denizcilik, biraz da dostlukların ve ortak hatıraların kuşaktan kuşağa aktarılması değil miydi? Ne var ki bu kültürün geleceği için ciddi kaygılar da var.
Giritli ustalardan günümüze uzanan Bodrum'un ahşap tekne yapım geleneği, yeni çıraklar yetişmediği için giderek daralıyor. Mustafa Özkeskin gibi ustalar, yalnızca tekne üretmiyor; geçmişten devraldıkları bilgiyi geliştirmeye ve geleceğe taşımaya çalışıyor.
Mustafa'nın tirhandil yapımının teknik ayrıntılarını bir kitapta toplama düşüncesi, bu bakımdan çok değerli. Çünkü bir ahşap tekne ustasının kaybı, yalnızca bir zanaatkârın eksilmesi değildir. Onunla birlikte ağacın dilini, rüzgârın huyunu, denizin hareketini bilen bir hafıza da eksilir.
Halikarnas Balıkçısı'ndan Sadun Boro'ya
Balıkçı'nın açtığı deniz yolunda, bir başka büyük denizcinin izleri de var: Sadun Boro.
1965-1968 yılları arasında eşi Oda'yla birlikte Kısmet adlı yelkenliyle dünyayı dolaşan Sadun Boro, Türkiye'nin denizcilik tarihinde unutulmaz bir yer edindi.
Ancak onun asıl miraslarından biri, dünya denizlerini dolaşmış olmasından çok, kendi ülkesinin kıyılarını korumak için verdiği mücadeleydi. Özellikle Gökova Körfezi'nin korunması için yıllarca çalıştı. 1980'li ve 1990'lı yıllarda Can Pulak'la birlikte kıyıların yapılaşmasına, çevre kirliliğine ve doğal alanların tahribatına karşı mücadele yürüttü.
Gökova'nın Okluk Koyu'ndaki Deniz Kızı heykeli, onun deniz sevgisini ve bu kıyılara duyduğu bağlılığı hatırlatan simgelerden biri olarak kaldı.
Halikarnas Balıkçısı'nın edebiyatla, Sadun Boro'nun denizcilikle anlattığı düşünce aslında aynıydı: Deniz, insanın sınırsızca tüketebileceği bir kaynak değil, korunması gereken ortak bir yaşam alanıydı.
Bugün onların kaygıları, çok daha büyük bir coğrafyada, gezegenin bütün denizlerinde karşılık buluyor. Dünyanın dört bir yanında denizlerin korunması için mücadele eden çevre örgütleri, bilim insanları ve yerel topluluklar, okyanusların karşı karşıya olduğu tehditlere dikkat çekiyor.
Greenpeace'in yıllardır sürdürdüğü mücadele bunların en görünür örneklerinden biri. Aşırı avlanma, plastik kirliliği, derin deniz madenciliği ve denizlerdeki biyolojik çeşitliliğin kaybına karşı yürütülen uluslararası kampanyalar, önemli kazanımlar sağladı.
17 Ocak 2026'da yürürlüğe giren Küresel Okyanus Antlaşması, bu mücadelenin tarihsel dönüm noktalarından biri oldu. Türkiye'nin de onayladığı antlaşma, ülkelerin ulusal yetki alanları dışındaki açık denizlerde koruma alanları oluşturulabilmesinin hukuki zeminini güçlendiriyor.
2030 yılına kadar okyanusların en az yüzde 30'unun korunması hedefi açısından önemli bir adım bu.
Elbette antlaşmaları imzalamakla denizler kendiliğinden korunmuyor. Bilimsel temelli koruma alanlarına, etkili denetimlere ve doğanın çıkarlarını ekonomik kazançların önüne koyabilen politikalara ihtiyaç var.
Sadun Boro'nun Gökova için verdiği mücadeleyle Greenpeace'in okyanuslar için yürüttüğü çalışmalar arasında, ölçekleri farklı olsa da aynı düşünce yatıyor: Denizin geleceği, insanın ona nasıl davrandığına bağlı.
Bodrum'dan Antalya'ya, COP31'e
9 Kasım'da Antalya'da başlayan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31, 20 Kasım'a kadar devam edecek.
17 Kasım ise zirvenin okyanuslara, denizlere, doğaya ve arazi kullanımına ayrılmış tematik günü. O gün deniz ekosistemleri, kıyıların iklim değişikliğine dayanıklılığı, biyolojik çeşitlilik ve mavi ekonomi gibi başlıklar ele alınacak.
Behzat Şahin'le söyleşimizin ikinci bölümünde rotamızı bu nedenle Antalya'ya çevirdik.
Yıllardır Ege'de seyir yapan Behzat'a, geçmişin Ege'siyle bugünün Ege'si arasında nelerin değiştiğini sordum. İlk sözünü ettiği sorun kıyılardaki yapılaşmaydı. Bir zamanlar ormanlarla çevrili koyların beton yapılarla kuşatılması, karadan denize taşınan kirlilik ve deniz ekosistemindeki değişimler, onun gözlemlerinde öne çıkıyordu.
Denizi korumak için yalnızca deniz üzerindeki faaliyetleri denetlemek yeterli değil. Kıyıların nasıl kullanıldığına, ormanların ve doğal alanların nasıl korunduğuna da bakmak gerekiyor.
Söyleşimizin bir başka önemli konusu, deniz taşımacılığının geleceğiydi. İnsanlık binlerce yıl boyunca rüzgârın gücüyle denizlerde yol aldı. Sonra buharlı gemiler, kömür ve petrol geldi. Bugün fosil yakıtların iklim krizindeki rolü nedeniyle modern yük gemilerinde rüzgâr destekli sistemler yeniden kullanılmaya başlanıyor. Bir bakıma insanlık, çok uzun zaman önce bildiği bir şeyi yeniden hatırlıyor. Rüzgârı...
Behzat'ın denizcilik üzerine söyledikleri, aslında yaşamın bütünü için geçerliydi. Doğayı yenmeye çalışmak yerine, onun koşullarını anlayarak var olmak gerektiğini anlatıyordu.
Bu düşünce, Ömer Madra'nın sıkça hatırlattığı üç sözcükle de örtüşüyor: Yerel, yatay ve yavaş.
Belki de iklim krizinin karşısında ihtiyacımız olan, tam da bu anlayış: Daha hızlı tüketmek yerine yavaşlamak, doğaya hükmetmeye çalışmak yerine onun sınırlarını kabul etmek.
Apaçık Radyo, otuz yılı aşkın yayıncılık tarihinde iklim krizini gündeminin merkezinde tuttu. Küresel ısıtmanın nedenlerini, fosil yakıt ekonomisini, ekolojik yıkımı ve iklim adaletini bilim insanlarıyla, aktivistlerle ve dinleyicileriyle birlikte tartıştı. Şimdi bu yayıncılık sorumluluğunu Antalya'ya taşıyor.
Apaçık Radyo ekibi, COP31 boyunca müzakere salonlarından sokaklara, bilim insanlarından iklim aktivistlerine kadar zirvenin farklı seslerini dinleyicilere ulaştırıyor. 21 Kasım'a kadar sürecek özel yayınlarda, hafta içi sabah 09.00'da ve her akşam 18.00'de Antalya'dan güncel gelişmeler aktarılıyor.
Çünkü iklim krizini anlamak, yalnızca sıcaklık artışlarını ya da karbon salımlarını takip etmek değildir. Bir ormanın, bir derenin, bir koyun, bir balığın ve bütün canlıların yaşamını birlikte düşünebilmektir.
Halikarnas Balıkçısı'nın sesiyle başladığımız radyo yolculuğunda, bir tırhandilin dümen suyundan geçmişin denizcilerine, Bodrum'un ahşap tekne ustalarına, Sadun Boro'nun Gökova'sına ve Antalya'daki iklim zirvesine uzandık.
Selva Bayyurt'un anlattığı tırhandiller, Mustafa Özkeskin'in ellerinde hayat bulan tekneler, Behzat Şahin ve arkadaşlarının rüzgârla kazandığı şampiyonluk, Sadun Boro'nun korumaya çalıştığı koylar... Hepsi aynı hikâyenin farklı zamanlarda yazılmış sayfaları.
Deniz, yalnızca üzerinde yol aldığımız bir yüzey değil. Bir kültür, bir hafıza, bir yaşam kaynağı. Ve bugün her zamankinden daha fazla korunmaya ihtiyaç duyuyor.
Bugün rüzgâr yine esiyor. Tırhandiller yine yelken açıyor. Balıkçılar denize çıkıyor, çocuklar kıyılarda oynuyor. Ama yarın o yelkenlerin altında, o kıyıların önünde yaşamaya değer bir deniz kalıp kalmayacağı, bugün vereceğimiz mücadeye bağlı.
Denizlerin ısındığı, kıyıların betonla kuşatıldığı, yaşamın giderek daha fazla tüketimin ve kârın baskısı altına girdiği bir çağda, Halikarnas Balıkçısı'nın doğaya duyduğu sevgi bize başka bir yaşamın mümkün olduğunu hatırlatıyor. Çünkü deniz yalnızca üzerinde yol aldığımız bir su kütlesi değil; milyonlarca canlının evi, gezegenin nefesi, insanlığın ortak mirasıdır. Belki de bugün yeniden öğrenmemiz gereken şey, rüzgârdan daha hızlı gitmek değil, onunla yol alabilmektir.
Apaçık Radyo Vakanüvis’inin deyimiyle YEREL, YATAY ve YAVAŞÇA bir yaşamı mümkün kılmak yegâne çözüm olsa gerek.
Aganta burina burinata!
Apaçık Radyo’nun da rüzgârı bol, denizi mavi, sesi hep açık olsun!
Kaynakça:
1. Gürçay, Ercüment (2026). “Bir Tırhandilin Dümen Suyunda: Bodrum Cup’tan COP31’e.” Babil’den Sonra, Apaçık Radyo, 9 Kasım 2026. Behzat Şahin ile radyo söyleşisi; ses kaydı ve deşifre.
2. Bayyurt, Selva (2020). “Ege’nin Efsanevi Gayığı Tırhandil.” Yeşil Gazete, 20 Haziran 2020.
https://yesilgazete.org/egenin-efsanevi-gayigi-tirhandil-selva-bayyurt/
3. Kabaağaçlı, Cevat Şakir. Aganta Burina Burinata. Roman. (Yayın yılı ve baskı bilgisi kullanılan nüshaya göre tamamlanabilir.)
4. Sadun Boro Resmî İnternet Sitesi. Sadun Boro’nun yaşamı, Gökova ve denizlerin korunmasına yönelik çalışmalarına ilişkin bilgiler.
https://sadunboro.com/
5. Greenpeace Türkiye (2026). “Greenpeace Kampanyası Sonuç Verdi: Türkiye Küresel Okyanus Antlaşması’nı Onayladı, Antlaşma Yürürlükte.” 22 Ocak 2026.
https://www.greenpeace.org/turkey/basin-bultenleri/greenpeace-kampanyasi-sonuc-verdi-260122/
6. COP31 Türkiye (2026). “COP31 Thematic Days Announced: 12 Days, 12 Priorities.” 24 Ağustos 2026.
https://cop31.tr/news-detail/thematic-days-announced-2026
7. COP31 Türkiye (2026). Programme Overview. 17 Kasım 2026, “Ocean, Seas, Nature and Land Use – Rio Synergy” tematik günü.
https://cop31.tr/programme-overview
8. Apaçık Radyo (2026). “COP31 Özel Yayını.” 4 Kasım 2026. Antalya yayınlarının duyurusu.
https://www.apacikradyo.com.tr/cop31-ozel-yayini
Benzer İçerikler
Açık Deniz: Sadun Boro ile Söyleşi
Bodrum'un Gönüllü Bahçıvanı: Halikarnas Balıkçısı
Benan Kapucu
Ulaş Tuna Astepe: "Deniz benim çölüm"
İlksen Mavituna, Ulaş Tuna Astepe
Dünya Tükenirken…
Apaçık Radyo