Sabnam Lama: “Biz kredi istemiyoruz; koşulsuz, borç yükü getirmeyen hibeler talep ediyoruz”

Waseem Ahmad Siddiqui: Yakın zamanda Nepal'den çok önemli bir çağrı geldi. Nepal heyetinden bir temsilci, COP31'in dağ gündemini öncelikli bir başlık olarak ele almadan sona eremeyeceğini belirtti. Zirvede basın açıklaması yapan Nepal Milletvekili Sagar Dhakal, buzul çökmesinin ardından ülkenin 10 dakika içinde yaklaşık 10 bin insanın hayatını kaybettiğini açıkladı. Ülkede daha önce böylesi büyük bir felaket yaşanmadığını ve gayrı safi milli hasılanın %10'unun buharlaştığını bildirdi. 

Bu konuyu ayrıntılı bir şekilde ele almak üzere bugün iki konuğumuz var: İlk konuğumuz, Tamang halkından yerli bir genç kadın olan Sabnam Lama. Kendisi kesişimsel feminizm üzerine çalışan bir araştırmacı ve topluluk örgütleyici olarak Nepal'de iklim adaleti, yerli halkların toprak hakları, gençlerin katılımı, göç ve adil geçiş alanlarında çalışmalar yürütüyor. Diğer konuğumuz ise Nepal'deki sel felaketinin hemen ardından düzenlenen son derece önemli bir etkinlikte daha önce de iki kez söyleşi yaptığımız Soumya Dutta. Kendisi bir iklim aktivisti ve Güney Asya Halklarının İklim Krizine Karşı Eylem Ağı'nın eş koordinatörü. 

Merhaba. Sayın Sabnam, önce sizinle başlayalım. Nepal'in bu zorlu, hatta neredeyse insan yaşamına elverişsiz bölgelerinde yaşayan insanların durumu nasıl? Mevcut talepleri neler? Daha önce de sözünü ettiğimiz gibi Nepal Deklarasyonu çağrısı bağlamında bu son derece önemli bir konu. 

Sabnam Lama: Öncelikle beni konuk ettiğiniz için çok teşekkür ederim. Sözlerime, milletvekilimiz Sagar Dhakal'ın bu çağrısını yürekten onayladığımı ifade ederek başlamak istiyorum. Bana kalırsa bu çağrı son derece önemli. Hatta dağlar meselesi için ayrı bir gündem oluşturmak, COP31'in öncelikli konularından biri olmalı. Bu konu, her ne kadar gecikmeli de olsa şu anda burada tartışılıyor ama COP31'in dağlar konusunda bir gündem ya da güçlü bir karar oluşturmadan sona ermemesi gerektiğini düşünüyorum. En azından benim beklentim bu yönde.

Ayrıca COP31'e ilk kez katılıyorum. Gayrisafi millî hasılanın %10'una karşılık gelen bu kayıp gerçekten çok büyük. Ancak bu istatistikleri insani boyutuyla ele almalı, fiziksel kayıp ve zararların da ötesinde değerlendirmeliyiz. Ben ve içinde yer aldığım grup, özellikle tazminat konusundaki tartışmaların son dönemde giderek yoğunlaşmasıyla birlikte bu noktayı sürekli gündeme getiriyoruz. Zarar ve Ziyanla Mücadele Fonu'nun Nepal için harekete geçirilmesinin memnuniyetle karşılandığı da açıklandı. Ancak bu kaygılar, fiziksel kayıpların çok daha ötesine geçiyor.

Gayrisafi millî hasılanın %10'u olarak açıklanan bu kayıp, yaşadığımız felaketin boyutlarını tek başına yansıtmaya yetmiyor. Özellikle yerli topluluklar açısından, bir daha asla geri gelmeyecek nitelikteki kayıplara çok daha geniş bir perspektiften bakmamız gerekiyor. Topluluklar arası ilişkiler, belki artık gelecek kuşaklara aktarılamayacak diller, bölgedeki önemli kutsal mekânlar, gumbalar... Bunların hiçbirini rakamlarla ölçmek mümkün değil. Tazminat hesaplamalarının yalnızca can kayıplarına ve altyapı hasarına indirgenmesinden büyük bir endişe duyuyoruz. Paylaşmak istediğim en önemli noktalardan biri bu.

Bir diğer mesele ise finansman. Başlangıçta Dünya Bankası'nın bize kredi vermeye hazır olduğunu açıklaması büyük kaygı yarattı. Çünkü biz kredi istemiyoruz. Koşulsuz, borç yükü getirmeyen hibeler talep ediyoruz.

İklim finansmanı ve küresel iklim diplomasisi açısından durum böyleyken, sizin de söylediğiniz gibi, felaketten etkilenen bölgelerde koşullar son derece ağır. Örneğin Katmandu'daki geçici barınma merkezlerini ele alalım. Ben, arkadaşlarım ve gençlik gruplarımızla birlikte, afet bölgelerinden Katmandu'ya getirilen topluluk üyelerine yardım etmek için zamanımızın neredeyse tamamını burada geçiriyoruz.

Katmandu'da bu tür dört merkez var. Biz bunlara geçici barınma merkezi diyoruz ama aslında topluluk üyelerinin kendi imkânlarıyla sağladığı barınaklar bunlar. Örneğin bazı manastırlar ve topluluk üyelerinin afetten sağ kurtulanların barınabilmesi için tahsis ettiği binalar da bu merkezler arasında. Yani bunlar devletin kurduğu ya da resmî olarak görevlendirdiği merkezler değil.

Felaketin üzerinden iki ay geçmesine rağmen, aralarında özellikle yaşlıların, çocukların, gençlerin ve annelerin de bulunduğu 500'den fazla kişi hâlâ bu barınaklarda yaşıyor. Üstelik bugüne kadar kendilerini ziyarete gelen tek bir devlet yetkilisi bile olmamış. Bazı yetkililerin gelip bilgi topladığı söyleniyor ama kim olduklarını, hangi devlet kurumundan geldiklerini biz de bilmiyoruz. Yetkililer gelip gidiyor ama sonrasında hiçbir takip yapılmıyor, hiçbir adım atılmıyor. Toplanan bilgilerin nereye aktarıldığını da bilmiyoruz.

İnsanların gıdadan sanitasyona, hijyenik ped gibi ihtiyaçlara uzanan pek çok sorunu var. Bazıları çeşitli hastalıklarla da mücadele ediyor. Gıda, barınma, su ve özel gereksinimler de dâhil olmak üzere insanların tüm ihtiyaçlarını gençler, gençlik ağları, gönüllüler, arkadaşlarım, kardeşlerim ve diğer topluluk üyeleri karşılıyor. Devletin ve hükümetin bu süreçte tamamen devre dışı kaldığını görüyoruz. Çünkü hiçbir şekilde sahada değiller.

Nepal'deki sel felaketinin ardından kurulan İklim Adaleti Parlamento Komitesi ile görüşme fırsatı bulmamız ise olumlu gelişmelerden biri oldu ve bu, Nepal için son derece önemli bir adım. İklim Adaleti için Halk Hareketi adlı diğer ağımızla birlikte komite üyeleriyle bir araya geldik. Bize geçici barınma merkezleriyle ilgili çok sayıda şikâyet aldıklarını, bu merkezleri ziyaret ettiklerini ve defalarca sahaya gittiklerini söylediler.

Ancak komite üyelerimiz, afetten sağ kurtulanlar ve 7/24 orada bulunan gönüllüler böyle bir ziyaretten haberdar değiller. Hükümetten geldiği söylenen birileriyle karşılaşmış olsalar bile kim olduklarını, ne amaçla geldiklerini ve topladıkları bilgilerin nereye aktarıldığını bilmiyorlar. Oysa Parlamento Komitesi'yle görüştüğümüzde, hemen ertesi gün barınma merkezlerini ziyaret edeceklerini söylemişlerdi.

Şu anda durum böyle. Devlet ortada yok, hiçbir şey yapıldığı yok ve çocuklar büyük bir belirsizlik içinde. Nepal şu anda iki büyük bayram döneminden geçiyor. Peki, bayramlar bittikten sonra ne olacak? Çocuklar, yaşam koşullarının artık elverişli olmadığı köylerine dönüp okula mı gidecek? Yoksa başka bir okula mı başlayacaklar? Devlet onlar için yeni okullar mı kuracak?

İnsanlar, rehabilitasyon ve yeniden yerleştirme sürecinin nasıl işleyeceği konusunda büyük bir endişe içinde. Şimdi nereye gidecekler? Bazı gençler ve topluluk üyeleri geri dönmek istemediklerini söylüyor. Yıkılmış, ellerinden alınmış topraklara artık adım bile atamıyorlar.

Ayrıca yaşlılarımız da köyleri ve toprakları konusunda büyük bir kaygı içindeler. “Ne olursa olsun köyüme döneceğim. Orada yaşamak, orada ölmek istiyorum,” diyorlar.

Son derece önemli diğer bir konu da Başbakanlık Yardım Fonu. Hükümetin resmî bağış hesabı olan bu fonda bugüne kadar 18,7 milyar birikti. Felaketin hemen ardından hükümet, herkesi yalnızca bu hesap üzerinden bağış yapmaya teşvik etti. Yani tek kanallı bir bağış sistemi oluşturdu.

Müslüman topluluklardan yerli halklara pek çok grup, özellikle de sivil toplum kuruluşlarımız, bağışlarını ve yardım fonlarını bu hesaba aktardı. Ancak bu kaynaklar ihtiyaç sahiplerine ulaştırılmadı. Acil kurtarma çalışmaları için helikopterler ve iş makineleri gibi ekipmanlar da devreye sokulmadı. Bugün hâlâ geçici barınma merkezlerinde kalan afetzedelere hiçbir şekilde yardım ulaştırılmadı.

Dolayısıyla bu konuda bilgi edinme hakkı için de bir kampanya yürütüyoruz. Toplanan bu paralar, yani 18,7 milyar nereye gitti?

W.A.S.: Nepal, küresel emisyonların yüzde 0,1'inden bile sorumlu değil. İklim değişikliğinin Nepal halkı üzerindeki etkilerini, özellikle de yerli halkların bu etkilerden nasıl orantısız biçimde etkilendiğini anlatır mısınız?

Soumya Dutta: Bakın, bu yaşananlar bugün başlamadı. Bunlar yeni sorunlar değil. 13 yıl öncesine, 2013'e gidecek olursak, o yıl da çok büyük bir felaket yaşandı.

W.A.S.: Evet, doğru.

S.D.: Ve bu etkiler birden fazla ülkeye yayıldı. Bu, çok net bir şekilde iklim değişikliğinin tetiklediği bir felaketti. Muson yağışları sadece iki gün içinde yaklaşık 1.500 kilometre yol kat etti. Böylesi daha önce görülmemiş bir durumdu. Nepal'in güneyi ve batısı, Hindistan'ın Uttarakhand eyaletinin güneybatısı ve Tibet'in güneyindeki bazı bölgeler büyük yıkıma uğradı.

2022'de Pakistan'da yaşananlara bakın: Daha önce görülmemiş şiddetteki aşırı yağışlar nedeniyle ülkenin üçte biri sular altında kaldı. Bunların hepsi aşırı hava olaylarına birer örnek. Hindistan çok büyük bir ülke ve bu tür felaketler orada her yıl yaşanıyor.

İklim biliminin ortaya koyduğu tabloya bakarsak —ki ben bir bilim insanıyım, dolayısıyla hesaplamalarımı da ona göre yapıyorum— önümüzdeki 50, 60, hatta 70 yıl boyunca herhangi bir rahatlama olmayacak. İklim değişikliğinin etkileri giderek artmaya devam edecek.

Bu nedenle öncelikle sizin de söylediğiniz gibi acil müdahalelere ihtiyacımız var. Ancak müdahaleler tek başına asla yeterli değil. Evet, tazminat mekanizmalarını hayata geçirebilir, uyum çalışmaları yürütebiliriz. Fakat emisyonlar azaltılmadığı sürece hiçbir rahatlama olmayacak. Uyum için gerekli kaynaklar da tazminat ihtiyacı da astronomik boyutlara ulaşacak.

W.A.S.: Peki, dağlık bölgelerde yaşayan topluluklar neden çok daha ağır zararlarla karşı karşıya? 

S.D.: Bakın, 1,5°C ya da 2°C dediğimizde küresel ortalama sıcaklık artışından söz ediyoruz. Oysa Himalayalar'da yüksekliğe bağlı olarak sıcaklıklar çok daha hızlı yükseliyor. Yükseklik arttıkça sıcaklıkların artış hızı da artıyor. Benzer bir durum, enlemden bağımsız sıcaklık artışı etkisi için de geçerli. Himalayalar'da sıcaklık artış hızı küresel ortalamanın 1,6 katından fazla.

Üstelik mesele yalnızca Nepal'de 26 Ağustos'ta yaşanan felaketle de sınırlı değil. Himalayalar'ın tamamında benzer riskler söz konusu. Örneğin Hindistan Uzay Araştırma Örgütü, son 30 yıldır uydular aracılığıyla bu bölgeyi izliyor. Tespit edilen 3.000'den fazla buzul gölü var ve bunların her an taşma riski bulunuyor. Göllerin 863'ü tehlikeli, 197'si ise aşırı tehlikeli durumda. Yani bu göller her an taşabilir ve bu risk giderek yükseliyor.

Bana göre yalnızca tek bir alanda, yani iklim finansmanı konusunda değil, üç temel alanda net adımlar atmamız gerekiyor. Finansman elbette çok önemli ama gelişmiş ülkeler ve büyük emisyon salımları yapan ülkeler emisyonlarını azaltmadığı sürece bu çabalar asla yeterli olmayacak. Birincisi bu.

İkincisi, COP16'dan bu yana iklim finansmanına ilişkin taahhütler zaten mevcut. COP16'da ben de oradaydım, Cancún'daydım. Yeşil İklim Fonu'nun kurulduğu COP buydu. İklim finansmanına ilişkin taahhütler de o zaman verilmişti. Bugün rakamlara baktığınızda, taahhüt edilen miktarın yarısından bile azının sağlandığını görüyoruz ama o kadarı bile gelmiyor.

Gelişmiş ülkeler bu davaya açıkça sırt çevirdiler ve verdikleri sözlere ihanet ettiler. Kendi çıkarlarını korumaya çalışırken yoksul ülkeleri tamamen yüzüstü bıraktılar.

Bir yandan da vergi cennetleri gibi adaletsiz uygulamalar ve berbat yasalar hâlâ yürürlükte. Bu yöntemlerle yoksul ülkelerin kaynakları zengin ülkelere aktarılıyor. Örneğin Amsterdam'a bakın; vergi yasaları nedeniyle gelişmekte olan ülkelerden büyük miktarda para tahsil ediliyor. Yani hem yoksul ülkelerin kaynaklarına el koyuyor hem de iklim konusunda verdikleri asgari taahhütleri bile yerine getirmiyorlar.

Hatırlarsanız, başlangıçta iklim finansmanının hibe esaslı olması öngörülmüştü. Ama artık böyle işlemiyor. Sonuçta bu durum, yoksul ülkelerin borç yükünü daha da artırıyor.

Bana kalırsa üç alanda derhal harekete geçmemiz gerekiyor. Birincisi, emisyonların hızla ve derhal azaltılması. İkincisi, verilen taahhütlerin yerine getirilmesi. Üçüncüsü ise mevcut durumun değerlendirilmesi ve hem emisyon azaltımı hem de finansman ve teknoloji transferi alanlarında çabaların artırılması.

Gelişmiş ülkeler bu üç alanda da başarısız oldular.

Son olarak şunu da eklemek istiyorum: Dubai'deki COP'ta da dağ gündemini ele almıştık. Nepal Çevre Bakanı ve diğer temsilcilerle birlikte ben de toplantıya katılmış ve söz alarak görüşlerimi dile getirmiştim. Ancak bu girişimden de bir sonuç çıkmadı. Dağ gündemi güçlü biçimde savunulduğu hâlde yine hayata geçirilemedi.

Her COP'ta yeni bir başlık gündeme geliyor ama bunlar bir türlü somutlaşmıyor. COP'lar artık bir Taraflar Konferansı olmaktan çıktı ve sirke dönüştü. Oysa gerçekten eylem odaklı bir platform hâline gelmeleri gerekiyor.

Sürekli eylem, uzlaşma; uzlaşma, eylem diyoruz. Yeterince diyalog kuruldu. Artık uzlaşmaya varmamız ve daha da önemlisi, hâlihazırda üzerinde uzlaşılmış konularda harekete geçmemiz gerekiyor.

Teşekkür ederim.

W.A.S.: Sayın Sabnam'e son sorum şu olacak: Bu yıl COP31 için Türkiye'nin Antalya şehrindeyiz. Bu kez neler olmasını bekliyorsunuz? Bana göre ihtiyaç duyduğumuz şey bir yol haritası. Nepal ve Tibet halkları adalete kavuşabilecek mi? Bugüne kadar 31 iklim zirvesi düzenlendi. Ancak büyük bir çoğunluk, hiçbir konuda uzlaşmaya varılamadığını ve insanların artık hayal kırıklığına uğradığını söylüyor. Siz bu konuda ne düşünüyorsunuz? 

S.L.: Öncelikle, açık yüreklilikle söylemek isterim ki COP31 ile bu organizasyonlara ilk kez katılıyorum. Genç bir insan olarak iklim yönetişimi alanında da bu benim ilk deneyimim. Bu nedenle, özellikle bizi dinleyen gençlere bir hatırlatmada bulunmak istiyorum: Her şeyi en başından bilmek ya da anlamak zorunda değiliz. Burada bulunmamız ve dinlememiz bile çok önemli.

Benim de beklentim ve hedefim öğrenmek, müzakerelerin dinamiklerini kavramaya çalışmak ve adalet ve feminizm gibi değerleri müzakerelere taşımaya katkıda bulunmak.

Bu konularda pek çok görüşme ve tartışma yürütülüyor. Ancak Sayın Soumya'nın bu eylem maddeleri konusunda çok güçlü bir baskı oluşturduğunu düşünüyorum. Her COP'ta yeni bir başlık gündeme geliyor. Belki bu kez de Antalya'da yeni bir girişim, bir çalışma planı ya da başka bir mekanizma ortaya çıkacak. Tam olarak ne olacağını bilmiyorum. Sanırım Antalya ya da Türkiye'yle bağlantılı başka bir girişim de gündeme gelecek. Ama bence asıl önemli olan somut adımlar atmak.

Bir de kaynaklara doğrudan erişim meselesi var. Açıkçası, Sayın Soumya'ya katılıyorum; burası bir taraflar sirki gibi. Her şey parayla ilgili: Parayı kim alacak, kime ne düşecek? Nepal bile kendi halkları için adaleti sağlama sorumluluğundan uzaklaşıyor. Oysa öncelikle ülkelerin kendi içlerinde adaleti sağlamak için somut adımlar atması gerekiyor.

Burada ise bütün tartışmalar para etrafında dönüyor. Kimin ne kadar kaynak alacağı, hangi miktarın müzakere edileceği konuşuluyor. Zarar ve Ziyanla Mücadele Fonu gibi mekanizmalar da buna örnek. Fonun olağanüstü toplantısında yapılan açıklamaya göre, bu parayı kenara ayırmışlar. Oysa bunun tek başına hiçbir anlamı yok. Sadece “İşte, paralar burada” demekten ibaret. Hepsi bu. Yani bunu size belki veririz, belki de vermeyiz.

Neticede bu tür anlaşmalara ve taahhütlere erişebilmek için son derece uzun bürokratik süreçlerden geçmek gerekiyor. Çok taraflı kalkınma bankaları gibi finans kuruluşları da bu süreçlere dâhil oluyor. Bu süreçte daha pek çok bürokratik engel ortaya çıkıyor ve sonuçta topluluklar yine hiçbir destek alamayabiliyor.

Belki afetzedeleri temsil eden bir kuruluş ya da STK fonlardan yararlanıyor ama kaynaklar doğrudan topluluklara ulaşmıyor. Dolayısıyla pek çok şey gerçekleşebilir de gerçekleşmeyebilir de.

İşte bütün bunların özündeki asıl can alıcı mesele şu: Finansman nasıl dağıtılıyor? Tüm bu mekanizmalar yerli halklara, iklim krizinin en ağır sonuçlarını yaşayan topluluklara ve toplumun dışına itilmiş kesimlere doğrudan nasıl ulaşabilir?

W.A.S.: Tamang topluluğunu temsil eden yerli bir genç kadın olan Sabnam Lama'ya ve Güney Asya İklim Krizine Karşı Halk Hareketi Eş Koordinatörü, iklim aktivisti Soumya Dutta'ya çok teşekkür ederiz.

_{Sabnam Lama kimdir?: Sabnam Lama, Nepal’deki Tamang yerli topluluğundan iklim aktivisti, araştırmacı ve topluluk örgütleyicisidir. Kesişimsel feminizm, iklim adaleti, yerli halkların hakları, göç ve adil geçiş konularında çalışmalar yürütmektedir.}

_{Soumya Dutta kimdir?: Soumya Dutta, Hindistanlı iklim aktivisti, araştırmacı ve bilim insanıdır. Güney Asya Halklarının İklim Krizine Karşı Eylem Ağı'nın (SAPACC) eş koordinatörüdür. İklim adaleti, fosil yakıtlardan çıkış, iklim finansmanı ve iklim krizinin Güney Asya'daki kırılgan topluluklar üzerindeki etkileri konusunda çalışmalar yürütmektedir.}