COP31 Özel - Ekoloji Temalı Şarkılar (I)

Programın açılışını Agnès Bihl’in 2009 tarihli De bouche à oreilles adlı parçasıyla yaptık. De bouche à oreilles’ı Türkçeye “kulaktan kulağa” şeklinde çevirebiliriz. Agnès Bihl de şarkısında; dünyanın günden güne yok olmakta olduğunu fakat hala zamanımızın bulunduğunu, bunu durdurmak için bir araya gelmemiz gerektiğini dile getiriyor ve mesajının kulaktan kulağa geçmesini diliyordu. 

Çevre duyarlılığının Fransız şansonuna ilk yansımaları yetmişli yılların başlarına denk geliyor. Şehirlerdeki yaşam alanlarının git gide yok olmasını ve betonlaşmanın giderek artmasını fark eden dönemin genç sanatçıları, bu konulara vurgu yaparak topluma çevre bilincini aşılama konusunda önemli bir görev üstlenmişlerdi. Örneğin Maxime Le Forestier, 1972 tarihli ilk stüdyo albümü "Mon Frère"de yer alan Comme un arbre (Bir ağaç gibi) adlı şarkıda “Şehirdeki bir ağaç gibi beton ve asfalt arasında sıkışıp kaldım, bir ağaç gibi köklerim ızgaraların altına hapsedilmiş” sözleriyle yalnızlık ve bir yerlere ait olamama hislerini şehirleşme, doğanın yok edilmesi, kirlilik ve sanayileşme gibi temalarla birleştiriyordu. Yine 1972’de piyasaya çıkan Le petit jardin (Küçük bahçe) adlı parçasında ise Jacques Dutronc: “Şehir kokan küçük bir bahçeydi, Paris gibi kokan küçük bir bahçeydi, Bir masa ve bir bahçe sandalyesiyle, bir elma ağacı, bir çam ağacıyla, Chaussée-d’Antin’deki bir avlunun dibinde. Ama bir gün bahçenin yakınından, Geçti bir adam, ceketinin yakasında, Betondan bir çiçek taşıyan, Bir ses şarkı söyledi bahçede, Lütfen, bay müteahhit, Lütfen koruyun bu zarafeti Lütfen bay müteahhit, Kesmeyin çiçeklerimi diye” sözleriyle, şehrin ortasında bulunan ve bir yeraltı otoparkı inşaatı için yok edilen küçük bir parktan bahsediyordu bize. Şarkı Fransızların ekolojiye çok da kafa yormadığı bir dönemde piyasaya çıkmış olsa da büyük bir ilgiyle karşılandı buna karşın Dutronc, sözlerini kendi zevkine göre fazla uzun ve radikal bulmasından dolayı parçaya bir türlü ısınamadı. Jacques’ın parça hakkındaki fikrini değiştirmeyi başaran kişi ise oğlu Thomas oldu. Parçayı 2020 tarihli "Frenchy" albümüne dâhil eden Thomas, 2022’de babasını, birlikte çıktıkları turnede şarkının kısaltılmış bir versiyonunu söylemeye ikna etti. 

Yetmişli yılların sonundan itibaren ardı ardına çevre felaketleri yaşanmaya başlamış, bu nedenle de toplumun ekoloji konusundaki duyarlılığı da artmıştı. Bu felaketler arasında ilk akla gelenler; bir kimya fabrikasındaki dioksin sızıntısı sonucu geniş bir alanın kirlendiği, hayvanların öldüğü, insanlarda ciddi sağlık sorunlarının görüldüğü İtalya’daki 1976 tarihli Seveso felaketi, 1979’da ABD’nin Pennsylvania eyaletindeki nükleer santralde kısmi reaktör erimesine neden olan Three Mile Island kazası ve 1978’de dev bir tankerin kayalara çarpıp batması sonucu yaklaşık 220 bin ton petrolün denize döküldüğü Amoco Cadiz petrol sızıntısı. Genelde romantik şarkılarıyla tanınan ama aynı zamanda bir Brötonya aşığı olan Alain Barrière de aynı yıl Amoco Cadiz kazasını konu alan bir şarkı yazmıştı. Amoco adlı parçada: “Karnından fışkıran yakıt, bir meydan okuma gibiydi, sözde uygar dünyanın zekâsına / Ama can yakıyor aptallık, Yüz kilometre boyunca yayılmış, Bu alçaklığın şaheseri, Mide bulandırıyor neredeyse / Hayat nereye gidiyor, dünya nereye? İnsanlık nereye koşuyor böyle? Kendi mezarını kazıyor hevesle, ama nasıl bir dünya bırakacağız geride” sözleriyle sert bir tepki gösteriyordu Brötonya kıyılarında yaşanan bu felakete. Otobiyografi kitabı Ma vie'de şöyle bahsediyor Barrière parçasından ve yaşanan felaketten: “Oraya gittim, manzara korkunç, dehşet vericiydi. 200 bin ton petrol Britanya’nın kuzey kıyılarına, yüz kilometreden fazla bir alana yayılmıştı. Gençler, böylesine saçmalıkların, böylesine tutarsızlıkların bizi nereye sürüklediğini anlamaya başlıyordu; ekolojik hareket yavaş yavaş kendini göstermeye başlamıştı. Ne var ki bu hareket, sömürülmekten kurtulamayacak kadar kırılgandı. Üstelik yetişkinlerin dünyası, en ufak bir konfor parçasından vazgeçmeye bile yanaşmıyor, çocuklarının geleceğini güvence altına almak için bu alanda mücadele etmeye hiç kararlı görünmüyordu.” 

Yine aynı dönemde yayınlanan ve insanın doğayı ve dolayısıyla kendini tahrip etmesini güçlü bir şekilde eleştiren şarkılardan biri de Claude Nougaro’nun 1980 tarihli Assez (Yeter) adlı parçasıydı. Doğanın goriller, balinalar, çöl, buzullar, ormanlar, dereler, filler ve kuşlar aracılığıyla insanlara “Yeter!” diye bağırdığını hayal eden Nougaro, insanın kendi felaketini kendisinin ektiğini ve artık kendini sevmeyi ve doğayla barışmayı öğrenmesi gerektiği vurguluyor ve savaşlara, çevre kirliliğine, doğanın yok edilmesine ve genel anlamda “insanlığın aptallığı”na karşı isyan ediyordu. Hem ekolojik hem de savaş karşıtı bir boyut taşıyan parça için ilhamı, bir konser sırasında karşılaştığı bir seyirciden almış Nougaro. O anları şöyle anlatıyor sanatçı: “Şarkıyı yazmaya kulisin karanlığında başladım, orkestra çalmaya başlamıştı. Birdenbire, o ring benzeri karanlığın içinden genç bir adam yanıma geldi. Gözlerinin karanlıkta gerçekten parladığını gördüm. Bana: ‘Claude, bize mutluluk vereceksin.’ dedi. İşte orada, tam sahneye çıkmak üzereyken: ‘İnsan kendini sevmeyi öğrenmeli, çünkü kendi felaketini kendisi ekiyor.’ cümlesi geldi aklıma, sonra da metnin geri kalanı. O bölümleri de; bir arkadaşımın yanında, evdeki çocuk odasında kalırken yazdım”. 

Günümüzde insanlık ve çevre için en büyük tehditlerin başında nükleer silahlanma geliyor. İkinci Dünya Savaşının sonunda Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan atom bombaları ve 1986’da Çernobil’de yaşanan nükleer felaketin korkunç sonuçları daha hafızalardan silinmemişken, özellikle son dönemde, hemen her gün yeni bir nükleer saldırı senaryosu çıkıyor karşımıza. Fransız şansonunda da bu tehlikeye dikkat çeken ya da bunun sonuçlarından bahseden birçok şarkı bulunuyor. Örneğin Georges Moustaki, 1972 tarihli Hiroshima adlı savaş karşıtı parçasında; güvercin, zeytin ağacı ve masum çocuklar gibi semboller aracılığıyla barış için umudunu yitirmediğini vurguluyor, şarkının sonunda da: “Çiğnenmiş tüm düşlerle, Terk edilmiş umutlarla, Hiroşima’da ya da daha ötede, Belki yarın gelir, Barış!” diyordu. Nükleer felaketi dolaylı olarak da olsa ele alan bir başka parça da Alain Bashung’un 2002’de piyasaya çıkan oldukça karanlık albümü “L’imprudence”ta yer alan Le Dimanche à Tchernobyl (Çernobil’de Pazar günü).  Şarkı Bashung’un, Dreux kırsalında ailesine ait bir evi bulunan söz yazarı Jean Fauque’a “Dreux nasıl bir yer?” diye sorması, Fauque’un da ona “Çernobil’de bir Pazar gününü hayal et. İşte aşağı yukarı öyle.” diye cevap vermesi sonucu ortaya çıkmış. Bu açıdan parçanın hem trajik hem de mizahi unsurlar barındırdığını belirtiyor Bashung ve şöyle devam ediyor: “Ne canlı ne de ölü hissedilen bir hal hayal ettim. Çernobil’e ait görüntüleri görmüştüm ama asıl önemli olanı yakalayamamıştım: kokuyu ya da kokunun yokluğunu… Birkaç düzenleme denedim, sonra piyano eşliğinde, kabare tarzı bir tempo seçtim; bu şarkının tonunu daha insani kıldı. Bu dekorun, şimdi ve burada, toplumumuzda hissedilebilecek bazı duyguları da çağrıştırdığını düşündüm. Bir tür boşlukta, beklenti halinde; artık gerçekten rüya görmediğimiz, sadece kaçak rüyaların ve fantezilerin olduğu bir yer. Karakter yalnızlıkla yüz yüze ve delirmeye doğru gidiyor. Bu yalnızlık metropollerde de var. Oralarda da otların muhtemelen artık hiçbir tadı yok. Tahliye edilebilecek her şey tahliye edilmiş. Kullandığım “irradier” fiilinin zıt ve ürkütücü anlamları var. Bu birinin sizin “gözünüzü kamaştırması” gibi olumlu şekilde de anlaşılabilir; ya da başka bir durumda radyasyonun bedende ve zamanda süregelen etkisini de vurguluyor olabilir.” 

Doksanlı yıllara geldiğimizde toplumun çevre ve iklim değişimi konusunda geçmişe göre biraz daha fazla bilinçlenmiş olması nedeniyle bu temaları ele alan şarkıların sayısı da arttı. Örneğin 1985’te kurulan rap & hip hop grubu Assassin, 1992’de piyasaya çıkan L’écologie: Sauvons la planète (Gezegeni kurtaralım) adlı şarkısında, ozon tabakasının delinmesi, ormanların yok oluşu, nükleer tehlike ve Çernobil felaketinden bahsederek Fransız müziğindeki en doğrudan ekolojik manifestolardan birini gerçekleştiriyor, Alain Souchon ise ertesi yıl yayınladığı Foule sentimentale’de keskin bir tüketim toplumu eleştirisi aracılığıyla bu konuya dolaylı olarak değiniyordu. Şu sıralar yakalandığı ölümcül hastalık nedeniyle bir veda turnesi gerçekleştiren Hubert-Félix Thiéfaine de 1998 tarihli Dans quel état terre (Dünya ne halde) adlı parçada, repertuarındaki birçok şarkıda olduğu gibi karanlık ve post apokaliptik bir atmosfer yaratarak dünyayı yorgun ve kirlenmiş ve artık son günlerini yaşayan bir uçak ya da uzay aracı şeklinde tasvir ediyordu. Sanatçı aynı zamanda insanların teknolojiye, ekranlara ve modemlerine gömülmüş bir halde yaşadığını ve geleceği boş araziler üzerinde kaybettiklerini dile getiriyordu. Bunun yanı sıra “Yeşilimsi ekoloji imamlarından uzak” sözleriyle aşırı yeşilci söylemlerle de arasına bir mesafe koyan Thiéfaine, klasikleşmiş sloganlardan sakınarak, daha kişisel bir yıkım eleştirisi yapmayı tercih ediyordu.

Kapanışı 1998’de piyasaya çıkmasının ardından zamanla doğaya adanmış bir marşa dönüşen bir şarkıyla yaptık. Geçen sene kuruluşunun otuzuncu yılını kutlayan alternatif müzik grubu Tryo, L’hymne de nos campagnes adlı parçasına; şehrin içindeki yeşillikten yoksun semtleri ve burada yaşayanların, işsizliğin yanı sıra hava kirliliğiyle de boğuştuğunu dile getirerek başlıyordu.  

Parçanın devamında da: “Otur bir çınarın altına, Ve kıyasla insan ırkını onunla, Sana getirdiği oksijen ve gölge, Değer mi onu kanatan balta darbesine. Kaldır kafanı bak yapraklarına, Belki bir sincap görürsün orada, Bakar sana tüm gururuyla, Eşiğinde oturduğun evi orada. Bu ağıtıdır kırlarımızın, Nehirlerimizin, dağlarımızın, İnsan hayatının, hayvanlar dünyasının, Haykır bunu çıktığınca avazın” sözleriyle şehirde yaşayan insanları kafalarını kaldırıp doğaya bakmaya ve doğal yaşam içindeki yerlerini sorgulamaya davet ediyordu grup üyeleri. 

Kaynaklar:

• En studio avec Bashung, Christophe Conte, Seghers, 2022
• Dutronc, une vie en chansons, Éric Jean-Jean, Olivier Cachin, Hugo Document, 2023
• Ma vie - Autobiographie, Alain Barrière, Éditions du Rocher, 2006
• L'Intégrale Nougaro: L'histoire de toutes ses chansons, Laurent Balandras, Martinière, 2014