Bob Dylan uyarlamaları

24 Mayıs 1941de, Minnesota’da dünyaya gelen Bob Dylan ya da gerçek adıyla Robert Allen Zimmerman, lise yılları boyunca birçok farklı müzik grubu kurmasının ardından 1959’da Minnesota Üniversitesine kaydolmuş ancak ertesi yıl okulu bırakarak New York’a taşınmış ve idolü Woody Guthrie ile tanışmıştı. 1961’in Şubat ayından itibaren Manhattan’daki Greenwich Village’da yer alan kulüplerde sahne almaya başlayan genç adam ağırlıklı olarak geleneksel folk şarkılarına yer verdiği ilk albümünü 1962’de piyasaya sürdü. Onu gerçek bir söz yazarı, besteci ve yorumcu statüsüne yükseltecek albüm ise, 23 Mayıs 1963’te yayınlanan “The Freewheelin' Bob Dylan” oldu. Söz konusu çalışmada yer alan Blowin' in the Wind, Girl from the North Country ve nükleer silahlanma karşıtı Masters of War gibi parçalar Bob Dylan isminin kulaktan kulağa yayılmasına ve bir efsanenin doğuşuna ön ayak olacaklardı. Dylan; savaş, ırkçılık, özgürlük ve insan hakları gibi dönemin en yakıcı toplumsal sorunlarını ele alan Blowin' in the wind adlı parçada: “Ne kadar yol yürümeli bir adam, erkek sayılabilmesi için” gibi metaforik sorulara yer veriyor ve söz konusu soruların cevaplarının “rüzgârda savrulduğu” belirterek, adaletsizliğe karşı duyulan öfkeyi ve umudu ustaca birleştiriyordu. Yayınlanır yayınlanmaz büyük ses getiren ve Peter, Paul and Mary’nin yorumuyla Amerikan listesinde iki numaraya kadar yükselen şarkı zamanla, sivil haklar hareketinin marşı haline geldi. Martin Luther King’in ünlü “I Have a Dream” konuşmasından kısa süre önce yayınlanan parça, Dylan’ın şöhretinin uluslararası bir boyuta ulaşmasını da sağladı. Parçanın Fransızca uyarlaması Écoute dans le vent’ı Richard Anthony tarafından seslendirilmişti. 

Bob Dylan, melodisi için 1850’lerde İskoçyalı denizcilerin söylediği Farewell to Tarwathie adlı şarkıdan esinlendiği Farewell, Angelina’yı 1965’te kaleme almış ancak başarısız bir denemenin ardından kaydetmekten vazgeçmişti. Şarkı bunun üzerine, o dönemde Dylan’la romantik bir ilişki de yaşayan Joan Baez tarafından kaydedildi ve aynı zamanda Baez’in 1965’in Ekim ayında piyasaya çıkan beşinci stüdyo albümüne ismini de verdi. Baez’ın o tarihten itibaren konserlerinde de sık sık seslendirdiği parçanın Fransızca uyarlaması ise Pierre Delanoë ve Hugues Aufray imzasını taşıyor. Bununla birlikte o dönem birçok Bob Dylan şarkısının Fransızca versiyonunu seslendiren Aufray, muhtemelen parçanın orijinalinin Joan Baez tarafından yorumlanmasından ötürü Adieu Angelina adını taşıyan bu uyarlamayı kendisi kaydetmedi ve böylece şarkı Nana Mouskouri tarafından seslendirildi. Hugues Aufray’in yine o yıl piyasaya çıkan tamamen Bob Dylan şarkılarına ayrılmış albümünde ise, Girl from the North Country uyarlaması La fille du nord’un yanı sıra Dylan’ın 1964 tarihli albümünde bulunan Ballad of Hollis Brown, The Lonesome Death of Hattie Carroll ya da With God on Our Side gibi parçaların Fransızca versiyonları yer alıyordu. Söz konusu albüme ismini veren The Times They Are a-Changin'i de Les Temps Changent adıyla Fransızcaya uyarlamıştı Aufray ve tıpkı şarkının orijinalinde olduğu gibi zamanın değişiminden bahsediyor ve insanları bu değişime ayak uydurmaya çağırıyor, eski düzenin yerine yenisinin gelmesi gerektiğini söylüyordu o da.

Yukarıda da belirttiğimiz gibi Bob Dylan denilince Fransa’da akla ilk gelen isimlerden biri Hugues Aufray zira 1965’te ve 1995’te sadece Dylan uyarlamalarından oluşan iki albüm yayınladı sanatçı, ayrıca 2009 yılında bu uyarlamaların bazılarını farklı meslektaşlarıyla düet olarak kaydettiği "New Yorker" adlı bir çalışması da mevcut. Aufray’in Dylan’la tanışması 1961’de onu New York’a davet eden Maurice Chevalier sayesinde olmuş. Burada ilk olarak o dönemde henüz tanınmayan bir şarkıcı olan Dylan’ın eserlerini seslendiren Peter, Paul ve Mary ile tanışan Aufray, bunun ardından Bob Dylan’la karşılaşmış ve genç adamın karizması, yazdığı sözler ve yaptığı müzik onu hemen etkisi altına almış. “Onunla tanıştım ve onu insanlara tanıtmaya karar verdim. Amacım, Amerikalı bir sanatçıya olan tutkumu başkalarıyla paylaşmaktı” diyor Aufray bu karşılaşma ile ilgili. Bunun yanı sıra Dylan’ın şarkılarında ele aldığı politik temalar da Aufray’in bir anlamda gözünü açmış ve sanatçı bu sayede Vietnam Savaşıyla Cezayir Savaşı arasında bir paralellik görmüş. Bu konuyla ilgili de: “O dönemde bu tür şeylerden bahsetmemi engelleyen bir çekingenliğim vardı. Dylan sayesinde bunlardan söz etme cesaretini topladım.” diyor. Aufray bunların yanı sıra şiirin müzikle kendini yeniden yaratabileceğini fark etmiş Dylan’la tanışmasının ardından. Bu nedenle onun şarkılarını, müzisyen Jean-Pierre Sabar ve söz yazarı Pierre Delanoë’nin yardımıyla Fransızcaya çevirmeye koyulmuş ne var ki bu hiç de kolay olmamış. Bob Dylan şarkılarını Fransızcaya uyarlama süreci hakkında: “Çevirileri Pierre Delanoë ile birlikte yapmaya karar verdik ama birçok problemle karşılaştık. Tahmin edilebileceği gibi ölçü, kafiye ve müzikalite sorunları vardı. Gerçekten çok büyük bir emek gerektirdi” ifadelerini kullanıyor Aufray.

Hugues Aufray, 1965 ve 1995’te tamamen Bob Dylan şarkılarının uyarlamalarından oluşan iki albümündeki şarkılarla ilgili: “Bunlar benim Fransızcaya çevirdiğim Bob Dylan şarkıları.  Dylan’ın sadece sözlerini değil, düşüncesini de çevirmeye özen gösterdim. Dylan’ın en önemli şarkısı ‘Like a Rolling Stone’u çevirmekten vazgeçmiştim zira nakarat kısmını bir türlü uyarlayamıyordum ve sonunda pes ettim. Aradan birkaç yıl geçti. Bir gün yağmur altında, soğukta bir dükkânın önünde kuyrukta bekleyen insanlar gördüm. Meğer orası A.N.P.E'ymiş (bugünkü adıyla France Travail - Fransa İş ve İşçi Bulma Kurumu). O insanlar yağmurda, soğukta sırada beklerken birden o nakaratı, Dylan’ın düşünce şeklini çevirmeye karar verdim.” diyordu. Böylelikle 1965 tarihli Like a Rolling Stone’u Comme des pierres qui roulent adıyla Fransızcaya uyarladı. Altı dakikalık parçada Dylan, Aufray’e ilham kaynağı olan dar gelirli insanlardan söz etse de bunu aslında alaycı bir şekilde yapıyor ve eskiden lüks içinde yaşayan ve başkalarını küçümseyen fakat daha sonra, tepeden aşağı yuvarlanan bir taş misali elindekileri kaybedip kimsesiz ve parasız bir halde sokakta kalan Miss Lonely adlı karaktere: “Şimdi nasıl hissediyorsun?” diye soruyordu. Birçok kişi şarkının bir süre Dylan’ın arkadaş çevresinde de yer alan, Andy Warhol’un ilham perisi Edie Sedgwick hakkında olduğunu düşünse de Dylan bunu hiç doğrulamadı ve parça böylece daha genel anlamda bir "intikam ve hayatın gerçeklerine uyanış" şarkısı olarak nitelendi. Şarkının aynı zamanda Dylan'ın folk'tan rock'a geçiş sürecinde bir dönüm noktası olduğunu da söyleyebiliriz.

Fransa'da Aufray dışında, Bob Dylan şarkılarını Fransızcaya uyarlayan başka sanatçılar da mevcut. Bunların arasında altmışlarda Fransa’nın Bob Dylan’ı lakabıyla anılan Yeni Zelanda doğumlu Graeme Allwright’ı ve 2012’de tamamen Dylan uyarlamalarını içeren “Vise le ciel” adlı bir albüm yayınlayan Francis Cabrel’i sayabiliriz. Bunun yanı sıra birçok farklı müzisyen Dylan’dan bahsettikleri şarkılara yer verdi repertuarlarında. Örneğin Pierre Vassiliu 1970 tarihli Une fille et trois garçon’da, Michel Delpech ise 1969’da piyasaya çıkan Wight is Wight’ta Dylan’ı onunla aynı zamanda şöhrete kavuşan İskoç müzisyen Donovan’la birlikte anıyor,  Renaud 1975 tarihli Société tu m’auras pas’da: “Benden önce Antoine vardı, ondan önce de Dylan, onları teslim aldılar ama beni ele geçiremeyecekler” diyerek topluma meydan okuyor, aynı zamanda ressam Marc Chagall’ın oğlu olan David McNeill ise, 1980 tarihli Bye Bye Dylan adlı parçasında, Yahudilikten Hristiyanlığa geçen Dylan’a sitem ediyordu. Diğer taraftan Alain Bashung 1977’de yayınlanan ilk stüdyo albümü “Roman photos”daki La faute a Dylan’da, “Paris’te bir kovboyum ve bu Dylan suçu” ifadelerini kullanırken, Fransız pop müziğinin erken sönen yıldızlarından Jean-Michel Caradec, 1975 tarihi Pas en France adlı paçasında Dylan’ın; Girl from the North Country, Masters of War, Desolation Row ve Ballad of Hollis Brown gibi şarkılarına atıfta bulunuyordu.

Bernard Lavilliers’nin yakın dönemde yeni bir düzenlemesini kaydettiği Qui a tué Davy Moore?, Bob Dylan’ın 1963 tarihli Who Killed Davy Moore? adlı parçasından 1966’da Graeme Allwright tarafından Fransızcaya uyarlanmıştı. Parça, Kübalı Sugar Ramos’la yaptığı maç sırasında aldığı darbeler sonucu hayatını kaybeden Amerikalı boksör Davy Moore’u konu alıyor. Şarkı boyunca Moore’un menajeri, maçın hakemi, bir gazeteci, seyirciler ve Moore’un rakibi, boksörün ölümünden kendilerinin sorumlu olmadığını dile getiriyorlar. Parçanın bu yeni versiyonunda da bu karakterlere Lavilliers’nin yanı sıra Gaëtan Roussel, Izïa Higelin, Eric Cantona ve Hervé hayat vermiş.